Nga biến UAV Shahed thành 'sát thủ' trên không với tên lửa phòng không Verba

Lực lượng Ukraine mới đây đã phát hiện một chiếc Shahed mang theo tên lửa phòng không vác vai (MANPADS) Verba - loại hiện đại nhất trong biên chế Nga. Trước đó, Nga từng thử nghiệm gắn tên lửa không đối không R-60 lên Shahed, song kết quả cho thấy khả năng triển khai thực tế còn nhiều giới hạn.

Động thái chuyển sang tích hợp MANPADS phản ánh nỗ lực mở rộng vai trò của UAV tầm xa, với mục tiêu tạo ra mối đe dọa trực tiếp đối với trực thăng và máy bay chiến đấu Ukraine - những phương tiện đang giữ vai trò chủ lực trong việc phát hiện và đánh chặn các đợt tập kích Shahed, đặc biệt vào ban đêm.

Bằng chứng từ xác UAV và dấu vết của Verba

Thông tin về việc bắn hạ một chiếc Shahed mang vũ khí phòng không lần đầu được chuyên gia quân sự Ukraine Serhiy “Flash” Beskrestnov công bố, nhanh chóng thu hút sự quan tâm của giới quan sát. Sau đó, Lực lượng Hệ thống UAV Ukraine đăng tải đoạn video cho thấy xác chiếc Shahed bị các binh sĩ thuộc tiểu đoàn Darknode, lữ đoàn Nemesis số 412 đánh chặn, qua đó củng cố độ tin cậy của vụ việc.

UAV Shahed bị bắn hạ, mang theo tên lửa phòng không vác vai Verba - Ảnh: OP

Hình ảnh từ hiện trường cho thấy loại vũ khí được gắn trên UAV không phải các mẫu cũ từ kho dự trữ thời Liên Xô, mà là hệ thống Verba. Đây là MANPADS thế hệ mới của Nga, được đánh giá có khả năng vượt trội so với các dòng tiền nhiệm như Igla. Việc nhận dạng dựa trên hình dạng đặc trưng của ống phóng và ký hiệu kỹ thuật 9P333 in trên thân khí tài.

Đáng chú ý, các ký hiệu sản xuất cho thấy ống phóng được chế tạo trong năm 2025. Điều này cho thấy dự án tích hợp Verba lên Shahed có khả năng tiếp cận các lô vũ khí mới, thay vì tận dụng khí tài tồn kho. Chi tiết này phản ánh mức độ ưu tiên nhất định của Nga đối với hướng phát triển UAV mang MANPADS, đồng thời cho thấy đây không đơn thuần là thử nghiệm ngẫu hứng.

Giải pháp công nghệ hay ứng biến tình thế?

Dù được trang bị tên lửa hiện đại, cách Nga tích hợp Verba lên Shahed lại cho thấy dấu hiệu của một giải pháp mang tính ứng biến. MANPADS vốn được thiết kế để binh sĩ mang vác và thao tác thủ công, nên khi sử dụng trên UAV, phía Nga buộc phải bổ sung nhiều cơ cấu phụ nhằm thay thế các thao tác của con người. Những hệ thống này bao gồm cấp nguồn cho ống phóng, kích hoạt bình khí nitơ nén để làm mát đầu dò hồng ngoại và cơ chế phát lệnh phóng.

Video phía Ukraine công bố về việc UAV Shahed của Nga được trang bị hệ thống tên lửa phòng không vác vai - Video: SBS

Cấu trúc tổng thể của tổ hợp này thiếu tính đồng bộ: không có hệ thống quản lý dây cáp tiêu chuẩn, nhiều bộ phận được cố định bằng đai kẹp kim loại thông thường, các chi tiết phụ trợ gắn lộ thiên trên thân UAV. Những đặc điểm này không phù hợp với một thiết kế sản xuất hàng loạt, mà giống một sản phẩm lắp ráp nhanh trong điều kiện hạn chế.

Điều này càng đáng chú ý khi Nga vốn đã sở hữu các giải pháp tích hợp MANPADS mang tính tiêu chuẩn, điển hình là bộ kit Strelets hoặc biến thể Igla-V dành cho trực thăng. Đây là các phiên bản cải tiến từ tên lửa phòng không vác vai Igla (SA-18), cho phép lắp đặt và phóng từ trực thăng hoặc phương tiện mang khác. Hệ thống sử dụng đầu dò hồng ngoại tự dẫn, có khả năng hoạt động trong nhiều điều kiện thời tiết, với tầm bắn khoảng 6km và trần bay 3,5km. Igla-V chủ yếu được thiết kế để đối phó các mục tiêu bay thấp như trực thăng, máy bay cường kích, đồng thời đóng vai trò vũ khí tự vệ trên không cho trực thăng.

Việc không sử dụng các giải pháp này cho thấy nhóm phát triển Shahed mang Verba có thể không tiếp cận được hệ thống tích hợp chính quy, hoặc buộc phải triển khai gấp trong điều kiện ràng buộc về thời gian và nguồn lực.

Thách thức trong quy trình tiêu diệt mục tiêu từ xa

Để đánh giá đúng mức độ nguy hiểm cũng như những điểm yếu của cấu hình Shahed mang tên lửa Verba, cần nhìn vào cách hệ thống này phải vận hành trên thực tế. Khác với Shahed cảm tử thông thường bay theo lộ trình GPS lập trình sẵn, biến thể mang Verba đòi hỏi sự điều khiển trực tiếp và liên tục từ con người.

Bộ kít Strelets được gắn trên trực thăng Nga - Ảnh: OP

Người vận hành phải phát hiện mục tiêu qua hình ảnh video, điều khiển UAV tiếp cận và kích hoạt hệ thống làm mát đầu dò trong một khoảng thời gian rất ngắn để tên lửa có thể khóa mục tiêu nhiệt. Nếu không đạt được khóa mục tiêu đúng thời điểm, tên lửa sẽ mất tác dụng.

Toàn bộ chuỗi hành động từ phát hiện, tiếp cận, khóa mục tiêu cho tới phóng tên lửa, phụ thuộc hoàn toàn vào đường truyền dữ liệu thời gian thực. Hệ thống này đòi hỏi luồng video ổn định, độ trễ thấp và khả năng điều khiển UAV chính xác, tương tự cách vận hành một drone FPV. Chỉ cần tín hiệu bị gián đoạn, suy giảm hoặc gây nhiễu, người điều khiển sẽ mất khả năng bám mục tiêu, khiến toàn bộ cấu hình Shahed mang Verba trở nên vô dụng.

Chính yêu cầu khắt khe về liên lạc và điều khiển này vừa tạo ra thách thức lớn trong vận hành, vừa bộc lộ điểm yếu cốt lõi của hệ thống. Một UAV không duy trì được kết nối dữ liệu ổn định sẽ không thể thực hiện vai trò “săn mục tiêu trên không”, bất kể nó được trang bị loại tên lửa hiện đại đến đâu.

Cách Ukraine có thể đối phó

Điểm then chốt - đồng thời cũng là “tử huyệt” của biến thể Shahed mang tên lửa Verba, nằm ở hệ thống điều khiển và liên lạc. Để vận hành từ xa và truyền hình ảnh theo thời gian thực, Nga được cho là sử dụng các modem mạng lưới (mesh modem), cho phép UAV và các trạm trung gian liên kết thành một mạng, qua đó mở rộng tầm điều khiển và giữ kết nối ổn định hơn.

Tuy nhiên, chính sự phụ thuộc vào mạng mesh lại trở thành điểm yếu lớn. Chỉ cần kênh liên lạc bị gây nhiễu, gián đoạn hoặc cắt đứt, chiếc Shahed sẽ lập tức mất khả năng tác chiến: không thể phát hiện mục tiêu, không bám sát được máy bay hay trực thăng, và càng không thể phóng tên lửa. Khi đó, UAV mang vũ khí hiện đại cũng trở nên gần như vô hại.

Vì vậy, đối phó với mối đe dọa mới này không chỉ đơn thuần là dùng hỏa lực phòng không để bắn hạ UAV. Tác chiến điện tử (EW) mới là ưu tiên hàng đầu. Nhiều chuyên gia nhận định cuộc đối đầu với Shahed mang Verba thực chất là cuộc chiến trên phổ tần vô tuyến. Nếu Ukraine phát hiện, theo dõi và gây nhiễu hiệu quả các kênh mesh modem, họ có thể vô hiệu hóa toàn bộ hệ thống điều khiển, biến một “sát thủ trên không” thành mục tiêu thụ động và giảm đáng kể rủi ro cho lực lượng không quân của mình.

Hoàng Vũ