Ngã rẽ trong quản trị AI toàn cầu

Công nghệ AI được giới thiệu tại Triển lãm Máy móc và Điện tử AI ở Macao (Trung Quốc). THX/TTXVN

Sự chuyển tiếp từ Hội nghị thượng đỉnh hành động về trí tuệ nhân tạo (AI) tại Paris năm 2025 đến Hội nghị thượng đỉnh về tác động AI tại New Delhi năm 2026 không chỉ đơn thuần là sự thay đổi về quy mô quốc gia tham gia hay ngôn ngữ ngoại giao. Theo nhận định của Tiến sĩ Abdel-Hameed Nawar, Phó Giáo sư kinh tế tại Đại học Cairo trên tờ Tin tức Arab (arab.news), đây là biểu hiện về sự chia rẽ sâu sắc về bản chất của trí tuệ nhân tạo: Liệu AI là lĩnh vực hợp tác theo các quy tắc chung, hay là chiến trường công nghệ nơi các cường quốc từ chối mọi ràng buộc?

Từ Paris: Nỗ lực thiết lập tiêu chuẩn chung và thiếu vắng đồng thuận

Hội nghị thượng đỉnh hành động về trí tuệ nhân tạo Paris (Paris AI Action Summit) từng được kỳ vọng là bước tiến tiếp nối động lực từ các hội nghị an toàn về AI tại Bletchley Park (Anh, 2023) và tại Seoul (Hàn Quốc, 2024). Mục tiêu trọng tâm của hội nghị ở Paris là dung hòa giữa những rủi ro hiện hữu của AI và tiềm năng phát triển kinh tế.

Kết quả cốt lõi của hội nghị là “Tuyên bố về trí tuệ nhân tạo toàn diện và bền vững cho con người và hành tinh”, được 58 quốc gia thông qua, bao gồm các cường quốc như Pháp, Trung Quốc và Ấn Độ. Tuy nhiên, một rào cản lớn đã xuất hiện khi Mỹ và Anh từ chối ký kết. Theo lập trường của Washington và London, văn kiện này thiếu rõ ràng về mặt vận hành và chưa giải quyết thỏa đáng các yêu cầu về an ninh quốc gia.

Về phương diện kinh tế và chính trị, hội nghị Paris truyền tải những thông điệp then chốt. Thứ nhất là huy động nguồn lực: Kêu gọi đầu tư 200 tỷ euro thông qua sáng kiến InvestAI của EU nhằm phát triển cơ sở hạ tầng AI tại châu Âu.

Thứ hai là cải cách hành chính: Đề xuất giảm bớt các rào cản quản lý để tránh tụt hậu so với Mỹ và Trung Quốc. Thứ ba là về vị thế: Thể hiện nỗ lực của châu Âu trong việc thiết lập các tiêu chuẩn toàn cầu toàn diện.

Dù vậy, việc thiếu sự tham gia của Mỹ đã khiến động lực của hội nghị chững lại, dẫn đến nhận định từ các nhà phân tích rằng đây là một “cơ hội bị bỏ lỡ”.

Đến New Delhi: Khẩu hiệu “AI dành cho tất cả mọi người”

Tiếp nối lộ trình từ Bletchley Park (tập trung vào rủi ro sống còn) và Seoul (tập trung vào đổi mới thực tiễn), Hội nghị thượng đỉnh về tác động của AI tại New Delhi (diễn ra từ ngày 18-19/2 năm nay) đã mở rộng chương trình nghị sự sang hướng phát triển rộng lớn hơn.

Văn kiện trọng tâm - Tuyên bố New Delhi về Tác động của Trí tuệ Nhân tạo - đã đạt được thắng lợi ngoại giao đáng kể khi có sự ủng hộ của 86 quốc gia, bao gồm cả hai đối thủ lớn là Mỹ và Trung Quốc. Điểm khác biệt cốt lõi giúp tuyên bố này nhận được sự đồng thuận rộng rãi là tính chất hoàn toàn tự nguyện và không ràng buộc.

Lập trường của Mỹ tại đây thể hiện sự nhất quán trong chiến lược: Bác bỏ Tuyên bố Paris do lo ngại các ràng buộc có thể hạn chế quyền tự chủ về quy định. Chấp nhận Tuyên bố New Delhi vì văn kiện này dừng lại ở mức độ phối hợp "mềm", giúp duy trì chủ quyền công nghệ và sự linh hoạt trong cuộc cạnh tranh với Trung Quốc.

Hội nghị New Delhi cũng đánh dấu bước tiến mạnh mẽ về kinh tế với cam kết đầu tư hơn 250 tỷ USD vào cơ sở hạ tầng kỹ thuật số, đặc biệt là năng lượng và hiệu quả năng lượng, đồng thời nâng cao tiếng nói của các nước đang phát triển trong việc hòa nhập xã hội.

Một thế giới đa cực về quy định AI

Bức tranh quản trị AI toàn cầu hiện đang hình thành theo các khối với mục tiêu riêng biệt: Một là mô hình châu Âu với các quy định nghiêm ngặt và hướng tới các tiêu chuẩn chung. Hai là mô hình Mỹ với sự linh hoạt, ưu tiên tự nguyện và bảo vệ chủ quyền công nghệ. Ba là mô hình đa cực đang nổi lên từ các quốc gia đang phát triển, tập trung vào hạ tầng và sự bình đẳng.

Có thể thấy sự kết hợp giữa hội nghị Paris và New Delhi đã định hình lại cuộc đối thoại: Paris gắn AI với an toàn và bền vững, trong khi New Delhi bổ sung khía cạnh phát triển. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất vẫn là thiếu vắng các cơ chế ràng buộc và khác biệt về cấu trúc tầm nhìn giữa các cường quốc.

Đối với các nhà hoạch định chính sách toàn cầu, đặc biệt là tại khu vực Trung Đông và một số khu vực khác, bài học rút ra là cần phải tham gia sớm vào định hình các tiêu chuẩn. Trong cuộc cạnh tranh giành quyền soạn thảo các quy tắc của tương lai, các quốc gia đứng trước một lựa chọn đơn giản nhưng quyết định: Đóng góp vào việc soạn thảo các tiêu chuẩn ngay từ bây giờ, hoặc sẽ buộc phải "nhập khẩu" các quy tắc từ bên ngoài mà không phản ánh được các ưu tiên riêng.

Công Thuận/Báo Tin tức và Dân tộc