Nga siết huyết mạch Biển Đen, Ukraine chạy đua ngăn nguy cơ khủng hoảng kinh tế

Khói bốc lên trên Biển Đen đang trở thành hình ảnh quen thuộc tại tỉnh Odessa, miền Nam Ukraine, khi Nga tiếp tục tăng cường các cuộc tấn công nhằm vào cảng và tàu thuyền. Dù Biển Đen chưa chính thức bị phong tỏa, nguy cơ bị tập kích khiến nhiều chủ tàu hạn chế đưa phương tiện vào các cảng Ukraine, đe dọa trực tiếp hai ngành kinh tế chủ lực là nông nghiệp và thép. Theo bà Olena Bilan, chuyên gia kinh tế trưởng của Công ty đầu tư Dragon Capital, những gián đoạn trong hoạt động xuất khẩu có thể khiến GDP Ukraine giảm 1-1,5% vào cuối năm nay.

Khói đen bốc lên từ một tàu bị hư hại do cuộc tấn công của Nga trên Biển Đen. Ảnh: Getty Images

Huyết mạch xuất khẩu bị đe dọa

Kể từ tháng 6, Nga được cho là đã tăng cường các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền và cơ sở cảng của Ukraine. Động thái này diễn ra trong bối cảnh Kiev cũng đẩy mạnh các cuộc tập kích vào cơ sở năng lượng, nhà máy lọc dầu, cảng và mục tiêu hậu cần của Nga.

Đối với Ukraine, tác động từ những diễn biến trên Biển Đen nhanh chóng lan tới hoạt động sản xuất. Nông nghiệp và thép, hai lĩnh vực phụ thuộc lớn vào vận tải biển, đang chịu sức ép đặc biệt nghiêm trọng. Ông Bogdan Kostetskyi, đối tác điều hành tại Công ty tư vấn Barva Invest, cho rằng hiện rất khó tìm được chủ tàu sẵn sàng đưa tàu tới các cảng Ukraine do lo ngại an toàn. Trong trường hợp các tuyến hàng hải tiếp tục bị hạn chế, Kiev gần như chỉ còn lựa chọn vận chuyển hàng hóa qua các cửa khẩu đường bộ. Tuy nhiên, năng lực của hệ thống này không thể đáp ứng nhu cầu. Theo ông Kostetskyi, trong điều kiện thuận lợi nhất, các tuyến đường bộ chỉ có thể vận chuyển khoảng 1,5 triệu tấn nông sản mỗi tháng, trong khi nhu cầu thực tế lên tới khoảng 5 triệu tấn. Các tuyến vận tải qua sông Danube cũng khó trở thành giải pháp thay thế hoàn toàn khi các cảng trong khu vực vừa chịu tác động từ các cuộc tấn công, vừa đối mặt tình trạng mực nước xuống thấp.

Chi phí logistics tăng mạnh

Chi phí logistics đối với ngũ cốc được cho là tăng thêm khoảng 50 USD/tấn, trong khi giá nông sản tại thị trường nội địa giảm mạnh. Xuất khẩu nông sản trong tháng trước giảm 23% so với tháng 6.

Ngành thép cũng chịu tác động. Các tập đoàn lớn như Ferrexpo và Metinvest đã phải dừng hoạt động tại một số mỏ do gặp khó khăn trong nhập nguyên liệu và xuất khẩu sản phẩm.

Giá cước đường sắt được cho là tăng khoảng 30% trong tháng này do các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở cảng, làm gia tăng chi phí vận chuyển và nguy cơ đẩy giá hàng hóa lên cao. Nhiều nông dân đang lựa chọn lưu trữ ngũ cốc thay vì chấp nhận mức chi phí xuất khẩu quá cao. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tạm thời. Thời điểm khó khăn hơn có thể đến vào giữa tháng 9, khi vụ thu hoạch ngô bắt đầu.

Ukraine được dự báo có một vụ mùa thuận lợi trong năm nay, nhưng nếu các tuyến xuất khẩu qua Biển Đen tiếp tục bị hạn chế, hệ thống kho bãi có nguy cơ quá tải. Ông Serhii Vovk, Giám đốc Trung tâm Chiến lược Vận tải tại Kiev, cho biết ngô là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Ukraine, chủ yếu hướng tới thị trường Trung Quốc. Mặt hàng này cần được vận chuyển qua các cảng nước sâu bằng tàu trọng tải lớn, rất khó thay thế hoàn toàn bằng đường bộ.

Kiev tìm lối thoát qua châu Âu

Trước sức ép ngày càng lớn, Ukraine đang tìm cách mở rộng các tuyến vận tải thay thế. Bộ Nông nghiệp Ukraine cho biết một trong những phương án đang được thảo luận là đưa hàng hóa qua 4 cảng của Ba Lan. Kiev cũng tìm cách giảm chi phí vận chuyển qua Moldova. Công ty Đường sắt Ukraine đang đàm phán với Công ty Đường sắt Moldova về việc giảm 50% phí quá cảnh, qua đó tạo điều kiện đưa hàng hóa tới cảng Constanta của Romania.

Ukraine đồng thời đề nghị EU hỗ trợ 220 triệu EUR, tương đương khoảng 254 triệu USD, nhằm hỗ trợ các hộ nông dân và doanh nghiệp nông nghiệp nhỏ và vừa thông qua việc hỗ trợ trả lãi các khoản vay thuộc chương trình tín dụng 5-7-9% của chính phủ. Tuy nhiên, các giải pháp trên khó có thể thay thế hoàn toàn vai trò của hệ thống cảng nước sâu ở Biển Đen.

Kỳ vọng vào vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ

Trong bối cảnh thời gian ngày càng cấp bách, Kiev đặt kỳ vọng vào vai trò trung gian của Thổ Nhĩ Kỳ. Ankara ngày 9-8 kêu gọi tạm ngừng các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền trên Biển Đen và dự kiến thúc đẩy các cuộc tiếp xúc giữa Nga và Ukraine vào cuối tháng.

Thổ Nhĩ Kỳ từng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thỏa thuận ngũ cốc Biển Đen năm 2022, góp phần khôi phục hoạt động xuất khẩu nông sản của Ukraine.

Ông Valerii Tkachov, Phó Giám đốc Cục Hoạt động Thương mại thuộc Công ty Đường sắt Ukraine, cho biết những kết quả đầu tiên từ các cuộc đàm phán nhằm khôi phục hoạt động vận tải biển có thể xuất hiện vào ngày 20-8. Quân đội Ukraine cũng đang tìm cách khôi phục hoạt động của các cảng.

Tuy nhiên, triển vọng vẫn khó đoán. Ông Vovk cho rằng thời gian để Ukraine tìm giải pháp đang ngày càng thu hẹp, với mốc quan trọng là tháng 10 hoặc đầu tháng 11. Nếu đến thời điểm đó các kho chứa đã đầy mà hoạt động xuất khẩu qua Biển Đen chưa được khôi phục, sức ép đối với nền kinh tế Ukraine có thể gia tăng đáng kể.

Cuộc chiến Nga-Ukraine vì vậy không chỉ diễn ra trên chiến trường mà còn tác động sâu rộng tới các tuyến thương mại, chuỗi cung ứng và năng lực kinh tế. Với Ukraine, bài toán cấp bách hiện nay là duy trì dòng chảy hàng hóa ra thị trường quốc tế. Nếu không tìm được hành lang vận tải đủ an toàn và có năng lực lớn trước mùa thu hoạch, khó khăn logistics có thể nhanh chóng chuyển thành sức ép đối với sản xuất, việc làm và tăng trưởng kinh tế.