Ngăn nguy cơ hỏa hoạn từ rừng trồng công nghiệp

Người dân ôm nhau trước những tòa nhà bị thiêu rụi sau vụ cháy rừng tại Concepcíon, Chile, ngày 18/1/2026. Ảnh: Reuters

Vào tháng 3/2026, Claudia Matamala đã mất chính ngôi nhà của mình vì hỏa hoạn. Rồi thảm kịch lặp lại - lần này là nhà cha mẹ cô ở thị trấn cảng Lirquén, miền Trung Chile, chỉ trong vòng 20 phút. “Tất cả chỉ xảy ra trong vài phút”, người phụ nữ 34 tuổi nói với đài CNN trong nước mắt.

Trước đó vào đêm 16/1/2025, 37 máy bay chữa cháy gầm rú trên bầu trời tỉnh Concepcíon nhưng không thể hạ thấp độ cao vì khói dày đặc che khuất tầm nhìn, cùng nguy cơ va chạm dây cáp và cột điện. Bên dưới, ngọn lửa bùng phát thiêu rụi từng dãy phố. Theo phân tích dữ liệu của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA), diện tích cháy tăng gấp 35 lần chỉ trong vài giờ; dữ liệu viễn thám từ ICEYE và Vantor cho thấy ngọn lửa lan với tốc độ gần 10ha/phút, nuốt chửng hơn 30.000ha khi bình minh ló dạng.

Ẩn sau những ngọn đồi xanh mướt bao quanh Concepcíon là mối hiểm họa tích lũy suốt nửa thế kỷ. Khoảng 40% diện tích ven biển vùng Biobío được bao phủ bởi thông và bạch đàn nhập nội - hai loài cây cực kỳ bắt lửa - hệ quả của chính sách trợ cấp mở rộng lâm nghiệp công nghiệp. Từ chưa đầy 67.000ha năm 1979, diện tích rừng trồng tại Chile tăng vọt lên hơn 3 triệu héc ta ngày nay. Phó Giáo sư Alexandra Paige Fischer (Đại học Michigan) thẳng thắn nêu quan điểm: “Chile đang tự tạo ra mối nguy hiểm cho chính mình bằng cách trồng những loài cây dễ cháy này”.

Bi kịch là những cảnh báo dù đã có nhưng vẫn bị phớt lờ. Ngày 22/4/2025, ông Alejandro Casagrande - Chủ tịch Hiệp hội lâm nghiệp CORMA tại Concepcíon - gửi thư cảnh báo về lượng vật liệu dễ cháy tích tụ và đề xuất cho phép đốt kiểm soát quanh năm. Đề xuất được chuyển lên Bộ Nội vụ vào ngày 19/5, rồi rơi vào im lặng.

Bên cạnh rừng trồng dễ cháy, điểm đáng nói là các khu dân cư mọc sát chân rừng không có vùng đệm phòng hỏa. Dữ liệu đối chiếu từ Trung tâm Hàng không Vũ trụ Đức với ảnh vệ tinh cho thấy phần lớn công trình ở rìa các thành phố bị tàn phá đều mọc lên từ năm 2000 - 2010, đôi khi chỉ cách rừng vài bước chân. Theo chuyên gia Hofflinger (Đại học Bang Arizona), những cộng đồng này đặc biệt dễ tổn thương vì nhà ở san sát nhau, vùng đệm ngăn lửa lan gần như không tồn tại. “Chúng tôi đã sống ở đây 23 năm và tất cả đã cháy. Không có gì sót lại nữa”, bà Karen Quijada, người sống sót từ khu vực Las Aranejas thuộc Concepcíon, nói với CNN.

Tại Mỹ, 45 triệu ngôi nhà nằm trong vùng tiếp giáp rừng - đô thị; riêng Los Angeles có 180.000 căn. Kỹ sư lâm nghiệp Maria Meza (Colombia) cảnh báo: “Không phải chúng ta đang chứng kiến nhiều đám cháy hơn, mà những đám cháy xảy ra đang ngày càng dữ dội hơn”.

Nhằm chủ động phòng chống cháy rừng, năm 2024, Brazil ban hành các quy định cụ thể nhằm xử lý rủi ro cháy rừng, bao gồm các điều khoản nới lỏng hạn chế đốt có kiểm soát, buộc các cơ quan phối hợp lập kế hoạch quản lý lửa và tăng ngân sách chữa cháy, đã giúp diện tích bị thiêu rụi giảm tới 65% chỉ trong một năm, theo Bộ Môi trường Brazil. Chile đang soạn thảo luật tương tự, với các điều khoản siết chặt quy chuẩn xây dựng và hợp pháp hóa đốt có kiểm soát quanh năm, nhưng dự luật này vẫn đang nằm chờ trong nghị viện.