Ngành chế biến thực phẩm Việt Nam trước áp lực đổi mới

Giải pháp bao bì giấy mở ra cơ hội phát triển đa dạng các sản phẩm thực phẩm chế biến sẵn

Quy mô thị trường mở rộng, nhu cầu tiêu dùng thay đổi và tiêu chuẩn xuất khẩu ngày càng khắt khe đang buộc doanh nghiệp chế biến thực phẩm Việt Nam phải nâng cấp năng lực sản xuất. Không chỉ phát triển sản phẩm mới, bài toán đặt ra còn là đầu tư công nghệ, chế biến sâu nguyên liệu và đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, dinh dưỡng, bao bì và môi trường.

THỊ TRƯỜNG THAY ĐỔI, DOANH NGHIỆP PHẢI ĐỔI MỚI

Ngành chế biến thực phẩm Việt Nam đang đứng trước cơ hội tăng trưởng nhưng cũng chịu sức ép chuyển đổi. Theo Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), quy mô ngành năm 2025 đạt khoảng 88 tỷ USD, tăng 11% so với năm trước. Khảo sát quý III/2026 của Cục Thống kê cũng cho thấy 42,7% doanh nghiệp ghi nhận sản lượng tăng và 38,1% có đơn hàng mới tăng so với quý trước. Những tín hiệu này cho thấy dư địa thị trường còn lớn, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao giá trị sản phẩm và năng lực cạnh tranh

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp không thể chỉ mở rộng công suất mà cần đổi mới sản phẩm, đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng, kéo dài thời hạn bảo quản và thích ứng với tiêu chuẩn của từng thị trường.

Đáng chú ý, xu hướng tiêu dùng đang mở ra những phân khúc mới cho ngành thực phẩm. Người mua ngày càng quan tâm đến tính tiện lợi, thành phần dinh dưỡng và nguồn gốc nguyên liệu. Theo khảo sát do Tetra Pak công bố, gần một nửa người tiêu dùng toàn cầu mua ít nhất một loại bữa ăn chế biến sẵn; trong khi 59% người tiêu dùng chú trọng sức khỏe cho biết quan tâm đến các sản phẩm dinh dưỡng uống liền.

Công nghệ chế biến và đóng gói phục vụ sản xuất đồ uống dinh dưỡng chức năng dạng uống liền

Tuy nhiên, nắm bắt xu hướng không đơn thuần là bổ sung sản phẩm mới vào danh mục hiện có. Doanh nghiệp cần giải quyết đồng thời bài toán công thức, công nghệ chế biến, chất lượng và chi phí sản xuất. Chẳng hạn, thực phẩm bảo quản ở nhiệt độ thường có thể giảm sự phụ thuộc vào hệ thống lạnh trong phân phối, nhưng đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ quy trình xử lý nhiệt, điều kiện đóng gói và chất lượng trong suốt thời hạn sử dụng. Với thực phẩm dinh dưỡng, việc bổ sung protein hay các thành phần chức năng cũng cần tính toán sự tương thích giữa nguyên liệu, công nghệ và bao bì để duy trì giá trị sản phẩm.

Bà Nguyễn Thanh Thủy, Giám đốc Marketing Tetra Pak Việt Nam, cho rằng trước những thay đổi nhanh chóng của thị trường, doanh nghiệp F&B cần những giải pháp giúp cân bằng giữa đổi mới sản phẩm, bảo đảm an toàn, chất lượng thực phẩm và mục tiêu tăng trưởng bền vững.

Theo đó, đổi mới cần được triển khai đồng bộ từ nghiên cứu công thức, công nghệ chế biến đến giải pháp đóng gói. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D). Sự kết nối giữa nghiên cứu thị trường, chuyên môn ứng dụng thực phẩm và công nghệ sản xuất sẽ quyết định khả năng đưa ý tưởng thành sản phẩm có tính thương mại, đáp ứng nhu cầu người tiêu dùng và duy trì sức cạnh tranh lâu dài.

CHẾ BIẾN SÂU ĐỂ GIA TĂNG GIÁ TRỊ NGUYÊN LIỆU

Một trong những điểm nghẽn của ngành chế biến thực phẩm Việt Nam là khoảng cách giữa tiềm năng nguyên liệu và giá trị sản phẩm cuối cùng. Nhiều mặt hàng nông sản có sản lượng lớn, chất lượng tốt nhưng vẫn chủ yếu được tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu hoặc qua chế biến đơn giản. Điều này khiến doanh nghiệp dễ chịu sức ép khi giá nguyên liệu biến động, chi phí logistics tăng hoặc thị trường xuất khẩu gặp khó khăn.

Câu chuyện đầu tư của Công ty Cổ phần Đầu tư Dừa Bến Tre (BEINCO) cho thấy xu hướng chuyển từ khai thác nguyên liệu sang chế biến sâu. Trong bối cảnh kinh tế còn nhiều biến động, doanh nghiệp vẫn quyết định triển khai đồng thời hai dự án nhà máy với tổng vốn đầu tư khoảng 500 tỷ đồng. Một dự án tập trung chế biến các sản phẩm từ dừa như nước dừa, sữa dừa, nước cốt dừa bằng công nghệ UHT kết hợp giải pháp đóng gói giấy tiệt trùng của Tetra Pak. Dự án còn lại hướng đến sản xuất dầu dừa hữu cơ nguyên chất.

Thay vì chủ yếu tiêu thụ nguyên liệu hoặc sản phẩm sơ chế, BEINCO hướng tới phát triển các dòng sản phẩm có mức độ chế biến cao hơn, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng tiện lợi và thị trường xuất khẩu. Đây cũng là hướng đi giúp doanh nghiệp nông sản đa dạng hóa danh mục, kéo dài thời gian bảo quản, mở rộng kênh phân phối và giảm phụ thuộc vào việc bán nguyên liệu thô.

Tuy nhiên, chế biến sâu không chỉ là câu chuyện đầu tư dây chuyền hiện đại. Hiệu quả còn phụ thuộc vào khả năng duy trì nguồn nguyên liệu ổn định, xây dựng sản phẩm phù hợp với thị trường và kiểm soát chi phí sản xuất. Một dây chuyền có công suất lớn sẽ khó phát huy hiệu quả nếu đầu ra không tương xứng hoặc chi phí vận hành vượt quá khả năng của doanh nghiệp.

Những rào cản này cũng được PGS.TS Hoàng Thị Lệ Hằng, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả, đề cập tại Hội thảo “Công nghệ Thông minh và Bền vững cho Ngành Thực phẩm Việt Nam”, diễn ra sáng 14/10/2026 trong khuôn khổ Triển lãm Quốc tế ProPak Hanoi 2026.

Trong tham luận về công nghệ chế biến phi nhiệt và trích xuất xanh cho nông - thủy sản, bà chỉ ra một số khó khăn khi đưa công nghệ mới vào thực tiễn, gồm vốn đầu tư, chi phí năng lượng, nguồn nguyên liệu phân tán và khung pháp lý. Đây là những yếu tố doanh nghiệp cần cân nhắc khi lựa chọn công nghệ, bởi một giải pháp dù có tiềm năng nâng cao chất lượng sản phẩm và tận dụng phụ phẩm vẫn khó triển khai nếu thiếu nguồn lực tài chính hoặc không bảo đảm được nguồn cung nguyên liệu.

BAO BÌ VÀ CÔNG NGHỆ TRƯỚC SỨC ÉP XUẤT KHẨU

Nếu trước đây bao bì chủ yếu phục vụ bảo quản và nhận diện thương hiệu thì hiện nay, đây còn là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường, nhất là những thị trường xuất khẩu có tiêu chuẩn cao.

Giải pháp tương thích đồng bộ từ chế biến, đóng gói, bao bì đến vận hành của Tetra Pak

Liên minh châu Âu (EU) đã ban hành Quy định về bao bì và chất thải bao bì (PPWR), với các yêu cầu về thiết kế, vật liệu, khả năng tái chế, tái sử dụng và quản lý vòng đời bao bì. Quy định bắt đầu được áp dụng từ tháng 8/2026, đặt ra yêu cầu doanh nghiệp xuất khẩu phải tính đến tiêu chuẩn bao bì ngay từ quá trình phát triển sản phẩm.

Thách thức không chỉ nằm ở việc lựa chọn vật liệu bảo quản mà còn ở khả năng tương thích với dây chuyền sản xuất, vận chuyển và quy định môi trường tại thị trường tiêu thụ. Việc thay đổi bao bì, đầu tư thiết bị và hoàn thiện hồ sơ tuân thủ đều đòi hỏi nguồn lực tài chính, chuyên môn, đặc biệt đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Tại Hội thảo “Công nghệ Thông minh và Bền vững cho Ngành Thực phẩm Việt Nam” diễn ra mới đây, PGS.TS Phạm Anh Tuấn, nguyên Viện trưởng Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch, đề xuất phát triển bao gói sinh học đa chức năng từ vật liệu trong nước, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp. Bên cạnh đó là các giải pháp bao gói chủ động, bao gói thông minh ứng dụng IoT, AI và mô hình dự báo hạn sử dụng. Theo hướng này, bao bì không chỉ bảo vệ sản phẩm mà còn hỗ trợ kiểm soát chất lượng, điều kiện bảo quản và giảm tác động môi trường.

Ở góc độ công nghệ chế biến, các hệ thống đồng bộ cũng mở thêm lựa chọn phát triển sản phẩm mới. Tại Vietnam Foodexpo 2026, Tetra Pak dự kiến giới thiệu giải pháp Tetra Recart ứng dụng công nghệ retort cho thực phẩm bảo quản ở nhiệt độ thường, cùng các hệ thống chế biến và đóng gói phục vụ sản phẩm dinh dưỡng chức năng. Việc lựa chọn công nghệ vẫn cần căn cứ vào đặc tính sản phẩm, quy mô sản xuất và hiệu quả kinh tế.

Những vấn đề này cũng được đặt ra tại Diễn đàn Thực phẩm Việt Nam 2026, trong khuôn khổ Vietnam Foodexpo, với chủ đề “Bao bì bền vững và tuân thủ các quy định xuất khẩu: Nâng cao năng lực đưa thực phẩm Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng EU”.

Diễn ra từ ngày 11 đến 14/11 tại Trung tâm Hội chợ và Triển lãm Sài Gòn (SECC), Vietnam Foodexpo 2026 là dịp để doanh nghiệp cập nhật xu hướng, trao đổi về công nghệ và tìm kiếm đối tác. Ông Marcus Persson, Tham tán thương mại kiêm Giám đốc quốc gia Business Sweden tại Việt Nam, đánh giá triển lãm là nền tảng quan trọng kết nối doanh nghiệp Thụy Điển và Việt Nam, thúc đẩy trao đổi kiến thức và mở ra cơ hội hợp tác trong lĩnh vực thực phẩm, đồ uống.

Qua đó, có thể thấy nâng cao năng lực xuất khẩu không chỉ đòi hỏi đầu tư sản xuất trong nước mà còn cần sự chủ động tiếp cận công nghệ, kinh nghiệm quản lý và đối tác quốc tế. Bao bì và công nghệ chế biến vì thế không còn là những khâu riêng lẻ, mà ngày càng trở thành bộ phận quan trọng trong chiến lược phát triển sản phẩm và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp thực phẩm Việt Nam.