Ngành học STEM lên ngôi: Khi người trẻ chọn 'đón đầu' tương lai

Từ "ngành hot" đến lựa chọn chiến lược

Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, năm 2026, có 467.590 thí sinh đăng ký vào các ngành STEM, chiếm 53,4% tổng số thí sinh đăng ký xét tuyển, với hơn 2,36 triệu nguyện vọng, tương đương gần 33% tổng số nguyện vọng.

Đặc biệt, 331.693 thí sinh lựa chọn các nhóm ngành thuộc 15 lĩnh vực khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược theo Nghị định số 179/2026/NĐ-CP.

Sinh viên Học viện Công nghệ Bưu chính, Viễn thông. Ảnh: PTIT

Đây là lần đầu tiên số thí sinh đăng ký các ngành STEM chiếm hơn một nửa tổng số thí sinh xét tuyển, phản ánh sự dịch chuyển rõ nét trong xu hướng lựa chọn ngành học.

Đáng chú ý, lĩnh vực Máy tính và Công nghệ thông tin tiếp tục dẫn đầu với 154.016 thí sinh đăng ký, tương đương gần 18% tổng số thí sinh xét tuyển, cùng hơn 415.000 nguyện vọng. Trong khi đó, Khoa học tự nhiên cũng ghi nhận hơn 43.700 thí sinh đăng ký.

Theo GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), sự gia tăng này không phải ngẫu nhiên. Khi AI trở thành công nghệ nền tảng, tác động tới hầu hết lĩnh vực của đời sống và sản xuất, các chương trình đào tạo về Công nghệ thông tin, AI hay mô hình "X + AI" cũng trở nên hấp dẫn hơn đối với người học.

Sự chuyển dịch này là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động trong những năm gần đây. Cùng với đó, các chủ trương lớn như Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Chiến lược phát triển ngành công nghiệp bán dẫn và các chương trình phát triển nguồn nhân lực cho các ngành công nghệ chiến lược cũng phát đi tín hiệu rõ ràng về định hướng phát triển của nền kinh tế.

Vì thế, lựa chọn ngành học của nhiều học sinh không còn chỉ dựa trên tiêu chí "dễ xin việc" mà ngày càng hướng tới những lĩnh vực được dự báo sẽ giữ vai trò động lực tăng trưởng trong 10-20 năm tới.

Thiết kế đồ họa Game là ngành học mới thu hút nhiều sự quan tâm của các bạn trẻ hiện nay. Ảnh: PTIT

Xu hướng này được phản ánh qua lựa chọn của nhiều thí sinh. Nguyễn Thị Hồng Nhung, phường Kim Liên (Hà Nội), cho biết em quyết định đăng ký ngành Kỹ thuật dữ liệu sau khi tìm hiểu nhu cầu nhân lực trong các lĩnh vực AI, dữ liệu lớn và an ninh mạng.

Theo Nhung, điều em mong muốn không chỉ là một công việc sau khi tốt nghiệp mà còn là cơ hội làm việc trong môi trường công nghệ hiện đại, có khả năng thích ứng với sự thay đổi nhanh của thị trường lao động.

Đồng hành cùng con trong quá trình chọn ngành, ông Bùi Anh Tuấn, cho biết gia đình không còn đặt nặng quan niệm phải theo học những ngành từng được coi là "ổn định" như trước mà ưu tiên lựa chọn phù hợp với năng lực, sở thích và triển vọng phát triển lâu dài.

"Không cần đông người học mà cần nhiều người giỏi"

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, nếu chỉ nhìn vào số lượng đăng ký sẽ chưa phản ánh đầy đủ chất lượng của sự chuyển dịch. Điều quan trọng hơn là bao nhiêu thí sinh thực sự nhập học, theo đuổi được chương trình đến cùng và sau khi tốt nghiệp đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động.

Phòng làm việc của Công ty TNHH Công nghệ ezCloud Toàn Cầu. Ảnh: PH

Những năm gần đây, Việt Nam trở thành điểm đến của nhiều tập đoàn công nghệ toàn cầu trong các lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI)... Chiến lược phát triển ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, tầm nhìn 2050, đặt mục tiêu hình thành ít nhất 100 doanh nghiệp thiết kế chip, 10 nhà máy đóng gói, kiểm thử, một nhà máy chế tạo chip quy mô nhỏ và đưa doanh thu ngành bán dẫn vượt 25 tỷ USD vào năm 2030. Trong khi đó, hệ sinh thái bán dẫn của Việt Nam hiện đang có khoảng 60 doanh nghiệp thiết kế chip, khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế và 166 cơ sở giáo dục đại học triển khai đào tạo các ngành liên quan. Khoảng cách giữa nhu cầu phát triển và nguồn cung nhân lực vì vậy vẫn còn rất lớn.

Sự gia tăng mạnh số lượng thí sinh lựa chọn STEM cũng đặt ra áp lực chưa từng có đối với các cơ sở giáo dục đại học.

Theo PGS.TS Trần Quang Anh, Phó Giám đốc Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông, các trường hiện đối mặt với ba thách thức lớn. Thứ nhất, công nghệ phát triển quá nhanh khiến chương trình đào tạo phải liên tục cập nhật để theo kịp AI, bán dẫn, dữ liệu lớn hay an ninh mạng. Thứ hai là cạnh tranh ngày càng gay gắt trong thu hút giảng viên, chuyên gia và nhà khoa học trình độ cao, trong đó có các chuyên gia quốc tế và người Việt Nam ở nước ngoài. Thứ ba là áp lực đầu tư hạ tầng, từ phòng thí nghiệm, nền tảng tính toán hiệu năng cao đến hệ thống mô phỏng và môi trường thực hành hiện đại, những yếu tố quyết định chất lượng đào tạo các ngành công nghệ chiến lược.

Sức hút của STEM mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là các trường phải đào tạo được những kỹ sư có khả năng làm việc ngay sau khi tốt nghiệp. Theo PGS.TS Trần Quang Anh, sinh viên trong các lĩnh vực AI, bán dẫn, dữ liệu lớn hay an ninh mạng cần hội tụ ba nhóm năng lực cốt lõi: nền tảng chuyên môn vững chắc và khả năng thích ứng với công nghệ mới; năng lực triển khai các dự án thực tế; cùng các kỹ năng mềm như ngoại ngữ, giao tiếp, tư duy phản biện và quản lý dự án.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Hoàng Dương, Giám đốc điều hành Công ty TNHH Công nghệ ezCloud Toàn Cầu, cho rằng các lĩnh vực AI, dữ liệu lớn hay bán dẫn vẫn còn tương đối mới tại Việt Nam, trong khi công nghệ thay đổi nhanh hơn nhiều so với chu kỳ đào tạo đại học.

"Những gì các bạn học 2, 3 năm trước đến bây giờ, ra thực tế đã lỗi thời hơn rất nhiều. Vai trò của nhà trường không phải là sao chép nhu cầu hiện tại của doanh nghiệp, mà là xây dựng nền tảng và định hướng dựa trên xu thế công nghệ toàn cầu", ông Hoàng Dương nhấn mạnh.