Nghệ An: Chưa đến chính hội vẫn đông người đến thắp hương đền ông Hoàng Mười

Lễ hội đền Ông Hoàng Mười được hình thành từ thế kỷ thứ XVII, nhằm tưởng nhớ và tri ân công đức của Quan Hoàng Mười.

Có nhiều truyền thuyết về thân thế của ông dưới hạ giới, như: lưu truyền rằng ông Hoàng Mười là Lê Khôi, là cháu ruột của Lê Lợi và đã theo Lê Lợi tham gia chống giặc Minh. Một truyền thuyết khác cho rằng ông hiện thân là Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, người con trai của vua Lý Thái Tổ. Cũng có người cho rằng ông là hóa thân của Nguyễn Duy Lạc, một vị tướng lỗi lạc tại làng Xuân Am. Lưu truyền nhiều nhất trong dân gian là sự tích Ông Hoàng Mười hóa thân trong vị tướng Nguyễn Xí, người có công xông pha chinh chiến giúp vua dẹp giặc Minh,… Đến nay các nhà khoa học cũng chưa khẳng định được ông hóa thân từ nhân vật nào?

Đền Ông Hoàng Mười tại xã Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An. Ảnh: Nguyễn Diệu

Trong bức tranh văn hóa tâm linh của Việt Nam, Ông Hoàng Mười tỏa sáng như một ngôi sao giữa hệ thống thờ cúng Mẫu Tứ phủ. Đền thờ Ông Hoàng Mười tại xóm Xuân Am, xã Hưng Nguyên (Nghệ An) với lịch sử lâu đời, là nơi tưởng nhớ và tôn kính vị thần này.

Được xây dựng từ thời Lê Trung Hưng, ngôi đền là điểm hội tụ tín ngưỡng của người dân địa phương và du khách thập phương. Năm 2002, đền được xếp hạng là di tích Lịch sử văn hóa cấp tỉnh vào. Năm 2018, đền được công nhận là điểm du lịch văn hóa tâm linh. Đặc biệt năm 2019, Lễ hội đền ông Hoàng Mười được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội được tổ chức vào hai ngày 9 và 10/10 Âm lịch hàng năm.

Theo bản “Xuân Am thôn tục lệ” hiện đang được lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, các triều đại phong kiến đã ban sắc phong cho các vị thần được thờ phụng tại đây. Triều đình giao cho làng Xuân Am phải có trách nhiệm “tòng tiền phụng sự” các vị thần.

Đền là điểm hội tụ tín ngưỡng của người dân địa phương... Ảnh: Nguyễn Diệu

Từ năm 1995, sau khi ngôi đền được phục dựng lại, Lễ hội đền Ông Hoàng Mười có sự thay đổi. Nhân dân làng Xuân Am đã tập trung tổ chức lễ hội chính vào ngày 9 và 10 tháng 10 âm lịch hàng năm (ngày hóa của quan Hoàng Mười, dịp tết cơm mới/tết Trùng thập/tết Hạ nguyên, ngày lễ của những người thực hành nghi lễ hầu đồng), người dân tin là ngày tròn trịa, viên mãn, mang lại nhiều điều tốt đẹp.

Lễ hội diễn ra tại đền Ông Hoàng Mười, nhà thờ họ Nguyễn ở làng Xuân Am, nơi lưu giữ sắc phong. Các nghi lễ chính của hội gồm: Lễ khai quang/mộc dục (ngày 8 tháng Mười), Lễ rước sắc (ngày 9 tháng Mười), Lễ yết cáo, Lễ đại tế, Lễ tạ.

Lễ rước sắc từ nhà thờ họ Nguyễn về đền ông Hoàng Mười diễn ra vào chiều ngày 9, do từ thời phong kiến, sắc phong thần của đền được giao cho dòng họ Nguyễn trông coi, lưu giữ. Khi làng tổ chức hội thì rước sắc ra đền, xong hội lại rước về nhà thờ.

Hiện nhà thờ họ Nguyễn lưu giữ 18 sắc phong gốc, trong đó 12 sắc phong còn nguyên bản. Trước năm 1975, khi chưa có đường lớn, lễ rước sắc di chuyển bằng thuyền trên sông Cồn Mộc. Ngày nay, đường thuận tiện nên đoàn rước đi bằng đường bộ và đường sông.

Lễ hội được tổ chức vào hai ngày 9 và 10/10 Âm lịch hàng năm. Ảnh: Nguyễn Diệu

Bên cạnh các nghi lễ, lễ hội còn có các trò chơi dân gian như: đua thuyền, kéo co, đánh cờ người, thả đèn hoa đăng…; trưng bày sản phẩm các làng nghề truyền thống; các hoạt động thể thao.

Trao đổi với ông Ông Nguyễn Văn Đàn, Phó Chủ tịch UBND xã Hưng Nguyên, Trưởng Ban quản lý đền, ông cho biết: Nhằm phát huy tốt giá trị Di tích lịch sử văn hóa đền ông Hoàng Mười, vừa qua xã đã điều chỉnh lại quy hoạch phù hợp với không gian quy hoạch chung của tỉnh. Đồng thời có kế hoạch xây dựng, trùng tu, tôn tạo một số hạng mục của di tích, kiện toàn sắp xếp lại bộ máy quản lý hoạt động, đặc biệt là miễn thu phí trông giữ xe tại các bãi giữ xe khu vực đền. Bên cạnh đó chấn chỉnh, khắc phục những hành vi gây phản cảm của các ki ốt kinh doanh nhằm xây dựng nếp văn hóa, văn minh tại khu vực, thu hút ngày càng đông khách thập phương về chiêm bái, cầu an, cầu lộc, cầu tài.

Năm 2019, Lễ hội đền ông Hoàng Mười được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ảnh: Nguyễn Diệu

Ngoài khía cạnh tín ngưỡng, nghi lễ hầu đồng còn chứa đựng những giá trị văn hóa nghệ thuật độc đáo. Hầu đồng là hiện tượng sân khấu tâm linh, hình thức diễn xướng dân gian độc đáo và đặc sắc của Việt Nam.

Nét đặc sắc của lễ hội đền ông Hoàng Mười là các hoạt động gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu, đó là diễn xướng nghi lễ hầu đồng.

Trong hệ thống thần điện của tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ, Ông Hoàng Mười là một trong Thập vị ông Hoàng. Ở hàng Tứ phủ Thánh Hoàng, ta thường thấy có đại diện là Ông Hoàng Bơ, ông Hoàng Bảy, Ông Hoàng Mười. Các Ông Hoàng này thường được thờ ở ban công đồng hoặc ban riêng trong trang phục với màu sắc khác nhau, tượng trưng cho từng phủ.

Và trong số mười vị Quan Hoàng, thì chỉ Thánh ông Hoàng Mười và Thánh ông Hoàng Bảy hay về ngự đồng. Trong nghi lễ, ông mặc long phục vàng sáng, thêu chữ “Thọ”, đầu đội khăn xếp, thắt dây vàng, trâm cài tóc màu vàng. Ông có thể sử dụng quạt như sách, trâm như bút và thể hiện các động tác ngâm thơ hoặc mô phỏng công việc của lao động.

Nghi lễ hầu đồng diễn ra ở các Điện, Đền, Phủ, nơi thờ các vị Thánh của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ. Ảnh: Nguyễn Diệu

Việc lịch sử hóa, địa phương hóa Ông Hoàng Mười thành các nhân vật lịch sử như: Lý Nhật Quang, Lê Khôi, Nguyễn Xí hay Nguyễn Duy Lạc cho thấy sự linh hoạt trong việc thể hiện truyền thống tôn vinh những người có công với quê hương đất nước của cư dân xứ Nghệ, nhắc nhở người đời sau về đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Và nghi lễ hầu đồng góp phần bảo lưu, nuôi dưỡng hình thức nghệ thuật hát văn, giáo dục thế hệ trẻ về công lao của các anh hùng dân tộc.

Nguyễn Diệu