Nghệ An: Lễ hội đền Quả Sơn khơi dậy truyền thống 'uống nước, nhớ nguồn'

Khuôn viên đền Quả Sơn. Ảnh: Nguyễn Diệu

Để tướng nhớ vị Tri châu đã có nhiều công lao to lớn đối với quê hương, đất nước, người dân xứ Nghệ đã lập nhiều đền, miếu để thờ tự và suốt đời ghi nhớ công ơn của Uy Minh Vương Lý Nhật Quang (李日㫕) (995 -1057), húy là Lý Hoảng (李晃), là con trai thứ 8 của vua Lý Thái Tổ. Người tiếp nối chủ trương chính sách của Lý Nhật Quang là Lý Đạo Thành đã tâu xin triều đình cho sửa sang và nâng cấp đền Quả Sơn với quy mô to lớn, đồng thời cho xây chùa Bà Bụt (tên chữ gọi là “Tiên Tích Tự”).

Từ năm 2019, lễ hội được công nhận Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia. Và hàng năm, cứ vào trung tuần tháng Giêng (từ ngày 18 đến 20 tháng Giêng), Nhân dân xã Bạch Ngọc tổ chức Lễ hội đền Quả Sơn.

Nét đặc sắc của lễ hội đền là lễ rước Uy Minh Vương Lý Nhật Quang lên tạ ơn Bà Bụt ở chùa Bà Bụt hay còn gọi là Tiên Tích Tự. Tương truyền, xưa kia, trước khi Uy Minh Vương Lý Nhật Quang đi đánh giặc thì thường lên Tiên Tích tự để khẩn cầu. Và sau khi đánh giặc về đều lên Tiên Tích Tự để báo công. Chính vì thế, trong lễ rước bao giờ cũng rước từ đền Thánh lên chùa Bà Bụt là vậy.

Lễ cáo yết được tổ chức theo nghi lễ cổ truyền. Ảnh: BQL Di tích tỉnh

Lễ rước tại đền Quả rất đặc biệt, rước đường sông và rước đường bộ (phỏng theo ngày xưa Uy Minh Vương Lý Nhật Quang đi đánh giặc). Đây là hoạt động nhằm tái diễn lại ngày xưa Uy Minh Vương Lý Nhật Quang luyện quân thủy, tạo hào khí chiến đấu.

Lễ hội đền Quả Sơn ngày nay về cơ bản vẫn giữ được những lễ nghi truyền thống như: lễ “Khai quang, tẩy uế”, lễ “Yết cáo”, lễ “Chính tế” (tức là lễ tế Thần Uy Minh vương Lý Nhật Quang, còn gọi là lễ “Xuất Thần”, di tượng của Lý Nhật Quang ra kiệu để rước lên chùa Bà Bụt làm lễ tạ ơn). Nét độc đáo của lễ hội đền Quả Sơn là cuộc hành rước vào sáng sớm ngày 20 với hai cánh quân thủy, bộ.

Thần chủ được thờ tại đền. Ảnh: Nguyễn Diệu

Bên cạnh nghi lễ, lễ hội đền Quả Sơn còn có các trò chơi dân gian, các hoạt động thể thao thu hút sự tham gia của nhân dân.

Nếu đền Cờn (phường Quỳnh Mai) đại diện cho tín ngưỡng biển cả thì đền Quả Sơn bên bờ sông Lam, lại tượng trưng cho trung tâm văn trị của vùng Hoan Châu cũ. Ngôi đền thờ Uy Minh Đại Vương Lý Nhật Quang, con trai thứ Tám của vua Lý Thái Tổ. Trong lịch sử, ông được triều đình nhà Lý cử vào trấn nhậm Hoan Châu và đã có nhiều đóng góp quan trọng đối với sự phát triển của vùng đất này. Các thư tịch cổ đều ghi nhận công lao của ông trong việc khai khẩn đất hoang, tổ chức sản xuất nông nghiệp và xây dựng hệ thống hành chính địa phương.

Nét độc đáo của lễ hội đền Quả Sơn là cuộc hành rước vào sáng sớm ngày 20 với hai cánh quân thủy, bộ.

Sau khi qua đời, nhân dân nhiều vùng dọc sông Lam đã tôn ông làm thành hoàng và lập đền thờ phụng. Trong các sắc phong triều Nguyễn, ông thường được tôn phong với mỹ tự “Uy Minh Dực Bảo Trung Hưng Thượng đẳng thần.” Một sắc phong còn ghi: “Thần có công mở đất Hoan Châu, dạy dân canh tác, công đức sáng tỏ, chuẩn cho dân phụng thờ.”

Việc chọn Bạch Đường làm phủ lỵ cho cả châu Nghệ An thời đó được các nhà sử học, nhà nghiên cứu văn hóa, nhà địa lý đánh giá rất cao tầm nhìn “xuyên cả thời gian không gian”, sự hiểu biết uyên thâm của Lý Nhật Quang. Đây là vùng đất có nhiều ưu thế: Vừa là nơi phong cảnh hữu tình hài hòa núi sông (núi Quả và sông Lam), mang giá trị về danh thắng; vừa là nơi trung tâm về địa lý, kinh tế, chính trị, quân sự; lại phù hợp về phong thủy, long mạch. Phủ lỵ Bạch Đường có tính ổn định cho nhiều thời đại về sau.

Phần hội diễn ra sôi nổi

Đền Quả Sơn có một vị trí đặc biệt, xứng tầm với tên tuổi, công trạng mà Lý Nhật Quang đã đóng góp cho vùng đất Nghệ An cũng như sự hiển ứng linh thiêng của ông đối với đất nước, nhân dân ngót gần một nghìn năm lịch sử.

Lễ hội đền Quả Sơn nhằm tái hiện lịch sử oai hùng của dân tộc, thể hiện lòng biết ơn với các bậc tiền nhân, giáo dục ý thức tự hào dân tộc trong thế hệ trẻ ngày nay. Lễ hội phần nào phản ánh phong tục tập quán, truyền thống trọng đạo nghĩa, gắn kết cộng đồng và tinh thần thượng võ của người dân xứ Nghệ.

Đồng thời khơi dậy truyền thống “uống nước, nhớ nguồn”, cổ vũ tinh thần yêu nước, đoàn kết trong toàn dân, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Nguyễn Diệu