Nghề bán sách từng thay đổi thế giới như thế nào?

Ngày nay, người đọc có thể mua một cuốn sách chỉ bằng vài thao tác trên điện thoại. Nhưng trong phần lớn lịch sử, để một tác phẩm đến được tay độc giả, người ta cần cả một mạng lưới thương nhân, người vận chuyển, chủ quầy sách và những người bán hàng rong.

Họ không sáng tác, cũng không nhất thiết là người in sách, nhưng lại quyết định tác phẩm nào được bày bán, xuất hiện ở đâu và tiếp cận những nhóm độc giả nào.

Vai trò ít được chú ý ấy là trọng tâm cuốn The Bookshop: A History of Bookselling from the Dawn of Print to the Twenty-First Century (Hiệu sách: Lịch sử nghề bán sách từ buổi đầu ngành in đến thế kỷ XXI), của sử gia Andrew Pettegree, phát hành tại Mỹ ngày 13/10 vừa qua, sau khi ra mắt độc giả Anh hồi tháng 9.

Trong cuốn sách, tác giả Andrew Pettegree, giáo sư Đại học St Andrews (Scotland), nhìn lại 6 thế kỷ kinh doanh sách để lý giải cách một nghề buôn bán tưởng chừng bình thường đã góp phần định hình đời sống tri thức.

Bìa The Bookshop của nhà sử học Andrew Pettegree, tác phẩm khảo cứu lịch sử nghề bán sách qua sáu thế kỷ. Ảnh: Hachette Book Group.

Những người bán sách làm nên cuộc cách mạng xuất bản

Những hiệu sách đầu tiên ở châu Âu khác xa không gian trưng bày đẹp mắt ngày nay. Theo Pettegree, trong khoảng 200 năm đầu sau khi kỹ thuật in chữ rời phát triển tại châu Âu, sách được bán ngoài trời nhiều không kém trong cửa hàng.

Không ít điểm bán chỉ là những quầy nhỏ dựng sát nhà thờ hoặc công trình công cộng. Chúng chật hẹp, lạnh lẽo và chưa có cách trưng bày sách như những hiệu sách hiện đại.

Người mua cũng không nhất thiết được cầm về một cuốn sách hoàn chỉnh. Nhiều cửa hàng bán các tập giấy đã in nhưng chưa đóng thành sách; khách hàng tự lựa chọn cách đóng và thuê thợ hoàn thiện.

Vì vậy, sở hữu sách từng là hoạt động tốn kém, chủ yếu phục vụ giới tăng lữ, bác sĩ, luật sư và những người có điều kiện kinh tế.

Trong cuộc phỏng vấn với Publishers Weekly, Pettegree giải thích rằng các hiệu sách thế kỷ 17-18 vẫn là những không gian khiến nhiều người e ngại, bởi chủ cửa hàng thường hướng tới khách hàng giàu có hoặc có nghề nghiệp chuyên môn.

Chính những người bán sách rong đã góp phần thay đổi tình trạng này.

Họ mang sách đi khắp các thị trấn, làng mạc, chợ phiên và những tuyến đường thương mại. Thay vì chờ người đọc tìm tới cửa hàng, sách bắt đầu tiếp cận những cộng đồng trước đó ít có cơ hội mua ấn phẩm.

Những chiếc xe đẩy và quầy hàng tạm bợ vì thế trở thành một phần quan trọng của mạng lưới phân phối tri thức.

Vai trò của người bán sách không dừng ở việc đưa sách tới người mua. Trong nhiều giai đoạn, họ còn có ảnh hưởng lớn đối với cách nhà xuất bản tổ chức kinh doanh.

1. Tranh Bookseller and Author (Người bán sách và tác giả) của Thomas Rowlandson, sáng tác năm 1784, tái bản năm 1808, mô tả cuộc trao đổi trong một cửa hàng sách ở Anh. 2. Tranh khắc màu năm 1809 tái hiện hiệu sách Temple of the Muses tại London, Anh, với những kệ sách lớn và khách hàng lựa chọn sách. 3. Hiệu sách Old Corner Bookstore tại Boston, Mỹ, khoảng năm 1900. 4. Quầy bán sách và báo tại ga Hitchin, Anh, năm 1881. Sự phát triển của đường sắt thế kỷ XIX góp phần đưa sách đến đông đảo độc giả. Ảnh: Metropolitan Museum, London Museum, Detroit Publishing Co./Library of Congress, Hitchin Nub News

Một ví dụ được Pettegree nhắc tới là thị trường Hà Lan thế kỷ 17. Khi ấy, các nhà bán sách đã chủ động thiết lập quyền trả lại những cuốn không bán được cho nhà cung cấp.

Quy định này không được các nhà xuất bản hoan nghênh, nhưng họ vẫn phải chấp nhận vì cần mạng lưới cửa hàng để tiếp cận độc giả. Đây là tiền lệ của cơ chế trả sách tồn kho trong ngành kinh doanh sách hiện đại.

Hà Lan cũng là thị trường đi đầu trong việc sử dụng đấu giá sách, danh mục giới thiệu ấn phẩm và quảng cáo trên báo chí.

Trong The Bookshop of the World, Pettegree cùng nhà nghiên cứu Arthur der Weduwen cho thấy các sáng kiến thương mại đã giúp Hà Lan trở thành trung tâm xuất bản quan trọng của châu Âu thế kỷ 17.

Sang thế kỷ 19, sự phát triển của đường sắt tiếp tục làm thay đổi ngành bán sách. Những quầy sách tại nhà ga giúp ấn phẩm tiếp cận hành khách, còn hệ thống vận chuyển cho phép sách được phân phối xa hơn với tốc độ nhanh hơn.

Tại Mỹ, tiểu thuyết giá rẻ, báo và các ấn phẩm phổ thông được bán qua quầy báo, cửa hàng tổng hợp và mạng lưới đường sắt. Đây là những kênh quan trọng giúp mở rộng thị trường ngoài các hiệu sách truyền thống.

Tuy nhiên, sự phát triển không đồng đều. Theo Pettegree, dù New York có hàng trăm hiệu sách trong thập niên 1930, khoảng hai phần ba số hạt tại Mỹ khi ấy không có hiệu sách chuyên biệt.

Tranh màu xuất bản khoảng năm 1824 mô tả một người bán sách tại Trung Quốc với quầy hàng nhỏ bên đường. Ảnh: State Library of New South Wales/Wikimedia Commons.

Một nghề liên tục thay đổi để tồn tại

Sự xuất hiện của những phương thức bán hàng mới không phải thách thức chỉ có trong thời đại Internet.

Cuối thế kỷ 19, các nhà xuất bản Mỹ từng cân nhắc bỏ qua hệ thống hiệu sách để bán trực tiếp cho khách hàng qua đường bưu điện hoặc các quầy báo. Sang thế kỷ 20, sách bìa mềm giá rẻ và cửa hàng sách chuỗi tiếp tục thay đổi thói quen mua sách.

Đến cuối thế kỷ 20, thương mại điện tử tạo ra bước ngoặt lớn. Amazon khởi đầu bằng hoạt động bán sách trực tuyến, khai thác lợi thế lưu kho, tìm kiếm và giao hàng để tiếp cận lượng khách hàng vượt xa một cửa hàng vật lý.

Khách hàng lựa chọn sách tại hiệu sách ở Hong Kong (Trung Quốc), Paris, (Pháp) và Cape Town (Nam Phi). Ảnh: Ville de Paris, Reuters.

Tuy nhiên, theo Pettegree, Internet cũng mở ra cơ hội cho những người kinh doanh sách cũ và sách hiếm. Nhiều người không còn cần duy trì mặt bằng cố định mà có thể bán sách qua mạng hoặc tham gia các hội chợ chuyên ngành.

Trong cuộc phỏng vấn với Publishers Weekly, nhà sử học nhắc lại rằng sách in từng nhiều lần bị dự báo sẽ biến mất trước sự xuất hiện của những phương tiện giải trí và công nghệ mới.

“Tôi đã thấy người ta dự đoán về cái chết của sách quá nhiều lần”, ông nói.

Từ radio, điện ảnh, truyền hình cho tới sách điện tử, mỗi phương tiện mới đều từng được xem là đối thủ có thể lấy mất thời gian của người đọc. Nhưng sách in và các hiệu sách vẫn tiếp tục tồn tại, dù cách kinh doanh đã thay đổi đáng kể. Điều khiến Pettegree lạc quan không phải vì ngành bán sách không gặp khó khăn, mà vì lịch sử cho thấy ngành này liên tục thích nghi.

Sau 6 thế kỷ, người bán sách có thể không còn đứng bên chiếc xe đẩy ngoài chợ phiên, nhưng vẫn đảm nhiệm vai trò quen thuộc: giúp người đọc tìm thấy những cuốn sách phù hợp. Lịch sử nghề bán sách vì thế không chỉ kể về những cửa hàng đã mở cửa hay đóng cửa. Đó còn là câu chuyện về cách con người tổ chức việc lưu thông tri thức, mở rộng thị trường đọc và biến sách thành một phần của đời sống thường nhật.