Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Chu Chí Thành: Khát vọng hòa bình từ những khuôn hình

Triển lãm ảnh “Ký ức chiến tranh” của cựu Nhà báo, NSNA Chu Chí Thành được tổ chức tháng 3-2026 tại Trường THPT Lương Ngọc Quyến.

Gắn bó sâu nặng với Thái Nguyên

Chúng tôi đến thăm gia đình cựu nhà báo, NSNA Chu Chí Thành (sinh năm 1944) vào một buổi chiều tháng Tư. Không khí chào mừng kỷ niệm 51 năm ngày Thống nhất non sông rộn ràng trên những tuyến phố Hà Nội rợp cờ hoa. Thật hữu duyên khi chúng tôi đến thăm gia đình NSNA vào đúng ngày giỗ bố đẻ của ông, cụ Chu Mạnh Đa (1901-1985). Ông Chu Chí Thành kể: Tôi theo gia đình lên vùng La Hiên, Võ Nhai (Thái Nguyên) sinh sống khi mới hơn 1 tuổi. Bố tôi hoạt động kháng chiến, tham gia Mặt trận Liên Việt từ những ngày đầu. Sau khi tổ chức này giải thể ông làm ở Ủy ban Mặt trận Tổ quốc huyện Võ Nhai cũ.

Trưởng thành dưới mái trường THPT Lương Ngọc Quyến, ông Chu Chí Thành là cựu học sinh lớp 10C, niên khóa 1960-1963. Ông Chu Chí Thành, chia sẻ: Sống trong thời chiến, chúng tôi luôn ý thức dành tất cả tuổi xanh cho đất nước, cho độc lập dân tộc, nên dù thực hiện nhiệm vụ gì, ai cũng nâng cao trách nhiệm, phải làm tốt nhất có thể. Lớp tôi tự hào có Anh hùng Liệt sĩ Vũ Xuân; PGS.TS, Anh hùng Lao động, Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Thị Trâm...

Tác phẩm "Hai người lính". Ảnh: Chu Chí Thành

Nhận nhiệm vụ phóng viên ảnh, Tổ ảnh quân sự của Thông tấn xã Việt Nam vào cuối năm 1967, từ Hà Nội 12 ngày đêm lịch sử đến đất lửa Quảng Bình, Quảng Trị…, nhà báo Chu Chí Thành đã có mặt khắp các chiến trường khốc liệt nhất. Hành trình của ông là ghi lại những khoảnh khắc chiến tranh. Lúc đó, sống và chết đôi lúc chỉ cách nhau một nhịp bom rơi, một làn đạn lạc.

Có lẽ, Thái Nguyên vùng đất giàu truyền thống cách mạng, nơi ông gắn bó từ thuở ấu thơ, đã âm thầm bồi đắp cho ông sự điềm tĩnh mà mạnh mẽ, kiên cường, góp phần hình thành trong ông cái nhìn đa chiều, nhân hậu, nhiều trắc ẩn.

Người ghi sử bằng hình ảnh

Cựu nhà báo, NSNA Chu Chí Thành cho biết: Được làm phóng viên chiến trường là hạnh phúc và niềm tự hào lớn đối với tôi. Tôi vô cùng may mắn được cầm máy ảnh vào đúng khoảng thời gian cao trào của cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc để trở thành người ghi sử bằng hình ảnh.

Ngay sau khi Hiệp định Paris năm 1973 được ký kết, bên bờ Bắc sông Thạch Hãn diễn ra cuộc trao trả tù binh lớn nhất trong lịch sử. Được phân công theo sát sự kiện này, cựu nhà báo Chu Chí Thành đã có hàng nghìn bức ảnh, “cuốn nhật ký” sống động về Quảng Trị năm 1973. Những khoảnh khắc không chỉ có tính thời sự mà còn mang giá trị lịch sử và nhân văn sâu sắc của cuộc trao trả tù binh, khoảnh khắc vượt qua chiến tuyến. Trong gia tài đồ sộ ấy, có 2 bộ ảnh tiêu biểu và rất nổi tiếng đó là “Từ ngục tối thắng lợi trở về” và “Hai người lính”.

“Hai người lính”, thuộc hai phía bước qua giới tuyến để gặp gỡ, chuyện trò và khoác vai nhau, đề nghị được chụp chung một bức ảnh làm kỷ niệm. Chu Chí Thành đã kịp bấm máy. Ông nói: Vì họ là đồng bào, tự sâu thẳm đều muốn sớm ra khỏi chiến tranh khao khát hòa bình, hòa hợp dân tộc, nên họ gần gũi một cách tự nhiên. Vì vậy, lúc đó tôi đã dự cảm hòa bình đang đến rất gần.

Tác phẩm “Nghẹn ngào đón mừng các chiến sĩ thắng lợi trở về”. Ảnh: Chu Chí Thành

Bộ ảnh “Hai người lính” gồm các bức ảnh: “Tay bắt mặt mừng” là hình ảnh một nhóm người gồm quân Giải phóng, nữ du kích và lính quân đội Cộng hòa vui vẻ, tươi cười bắt tay nhau; “Hai người lính” đó là chiến sĩ quân Giải phóng Nguyễn Huy Tạo và anh lính Cộng hòa Bùi Trọng Nghĩa khoác vai nhau; “Cầu Quảng Trị” ghi lại khoảnh khắc cây cầu đổ nát, nơi từng là tuyến lửa khốc liệt của hai miền; và “Những bàn tay lưu luyến” là hình ảnh những người lính Sài Gòn được trả tự do và các chiến sĩ Giải phóng lưu luyến vẫy tay chào nhau trên sông Thạch Hãn.

Tháng 5-2023, sau 50 năm những bức ảnh ra đời, NSNA Chu Chí Thành đã được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh - Giải thưởng cao quý của Đảng và Nhà nước về văn học nghệ thuật cho bộ ảnh “Hai người lính”.

Cựu nhà báo, NSNA Chu Chí Thành đã kể lại câu chuyện về từng bức ảnh mà ông nhớ nằm lòng. Cảm xúc về khoảnh khắc bấm máy từ mấy chục năm trước vẫn nguyên vẹn trong ký ức và được ông chuyển tải đến người nghe đầy cảm động.

Năm 2012, NSNA Chu Chí Thành được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật với bộ ảnh “Từ ngục tối thắng lợi trở về”, gồm 4 bức ảnh ghi lại hình ảnh về sự kiện trao trả tù binh trên sông Thạch Hãn năm 1973, gồm: “Thoát khỏi ngục tù”, “Nghẹn ngào đón mừng các chiến sĩ thắng lợi trở về”, “Hạnh phúc của những người chiến thắng” và “Những bước đi đầu tiên trên vùng giải phóng”. Đó là những bức ảnh đã khắc họa chân thực, sống động cảm xúc vỡ òa hạnh phúc và sự khốc liệt của chiến tranh.

Sau hơn 30 năm lưu giữ, năm 2007, tác giả Chu Chí Thành mới giới thiệu tác phẩm “Hai người lính” rộng rãi đến công chúng. Và tác phẩm đã nhanh chóng trở thành biểu tượng của hòa giải dân tộc. Lúc này, NSNA Chu Chí Thành bắt đầu hành trình tìm lại 2 nhân vật lịch sử trong bức ảnh của mình và ông đã thành công. Cuộc hội ngộ sau 45 năm của họ được xem là một “khuôn hình thứ hai” được ghi lại bằng thời gian, để hoàn tất thông điệp mà bức ảnh đã khởi đầu.