Nghệ sĩ Trần Quốc Ẩn: Sáng tạo với đèn lồng
Cuối năm, căn nhà nhỏ trong con hẻm ở phường Nha Trang của gia đình nghệ sĩ Trần Quốc Ẩn lại bề bộn hơn ngày thường. Ngoài hiên, dưới sàn... la liệt khung, giấy, dây điện, bóng đèn và những chiếc đèn lồng rực rỡ vừa hoàn thành, gợi cảm giác phấn chấn khi Tết đến, xuân về.
Giữ nét đẹp nghề thủ công xưa
Gần 20 năm qua, cùng với việc chế tác đèn kéo quân, nghệ sĩ Trần Quốc Ẩn (65 tuổi) còn dành thời gian làm đèn lồng thủ công. “Giáp Tết 2009 - 2010, tôi thấy trên đường treo rất nhiều đèn lồng, nhưng hầu hết đều là hàng làm sẵn, thiếu đặc trưng của đồ thủ công Việt. Điều đó thôi thúc tôi quyết tâm tự làm chiếc đèn lồng thể hiện được vẻ đẹp văn hóa Việt” - ông Ẩn nhớ lại.
Hiên nhà ông Ẩn treo rất nhiều đèn lồng.
Quy trình làm đèn lồng của ông trải qua nhiều công đoạn. Đầu tiên là tạo phôi từ miếng nhựa cao cấp được cắt thành hình chữ nhật, rồi dán quây lấy 2 mảnh nhựa hình tròn để tạo thành hình trụ. Công đoạn này đòi hỏi phải rất khéo léo để mép của mảnh nhựa hình tròn có thể dính chặt vào miếng nhựa và tạo phôi cân đối. Muốn vậy, ông phải lần lượt dùng 4 loại keo, rồi chà nhám cho phôi trơn láng. Tiếp theo là dán phủ. Những tấm giấy cao cấp hoặc vải lụa bền đẹp có in họa tiết, câu chữ được ông căng dán đều lên phôi. Đây là công đoạn khó nhất vì vừa phải lột miếng giấy tách khỏi lớp phủ, vừa phải liên tục miết lên mặt ngoài tờ giấy để lớp keo bên trong bám đều lên phôi, không xô lệch, không “nổ bóng”. Sau đó là dán dây trang trí hai đầu lồng đèn, bố trí dây điện, lắp bóng bên trong phôi...
Từng công đoạn đều được làm thủ công nên mỗi chiếc đèn lồng đều mang dấu ấn của bàn tay nghệ sĩ. Điểm khác biệt nhất khiến đèn lồng của ông Ẩn giàu giá trị nghệ thuật chính là những họa tiết trang trí in trên tấm giấy dán lên phôi đèn. Ông Ẩn phải tự thiết kế từng họa tiết rồi in lên giấy dán. Đó có thể là những bức tranh thủy mặc huyền ảo, hình Đức Phật, Chúa Giêsu, 3 ông Phúc - Lộc - Thọ, hoa mai, hoa đào rực rỡ, hay những nhân vật hoạt hình vui nhộn như: chuột Mickey, mèo Doraemon, những câu đối, lời chúc ý nghĩa... Mỗi chiếc đèn lồng đều độc đáo, không “đụng hàng” với các sản phẩm hàng loạt. “Hồi đầu, tôi vẽ mẫu rồi mang ra tiệm thuê in, nhưng họ làm không đúng ý. Thế là tôi mua sách về tự học Photoshop. Sau 2 tháng, tôi đã tự thiết kế được từng mẫu đèn lồng theo chủ ý”- ông Ẩn nói.
Lan tỏa giá trị Việt
Ông Ẩn kể, hồi đầu, việc tự làm đèn lồng rất khó khăn; keo dán, vật liệu đều khó kiếm. Ông phải cưa từng miếng ván để làm nắp phôi đèn; lặn lội đi nhiều nơi học kỹ thuật làm đèn lồng truyền thống. Có khi làm xong, được vài ngày đèn đã bị bung vì treo ngoài trời mưa; có khi miết giấy dán phủ không kỹ, bám phôi không phẳng, bật đèn thấy vết lỗ chỗ, hoa văn mất liền lạc nên phải bỏ. Nhưng nhờ đó, ông càng quyết tâm mày mò để hoàn thiện. Dần dà, thị trường có thêm nhiều vật liệu hiện đại, bền chắc, giúp ông chuẩn hóa việc làm đèn thủ công. Nhiều người bạn được ông tặng đèn lồng xong rất thích nên lại đặt ông làm để mang tặng. Năm 2022, đi vãng cảnh chùa Hiển Nam ở TP. Quy Nhơn (cũ), ông tặng chùa vài chiếc đèn lồng. Sau đó thấy đẹp, nhà chùa đặt ông làm 200 chiếc. Ngôi chùa này sau đó được Trung tâm Kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục “Ngôi chùa thực hiện và trang trí đèn lồng hình Phật đản sanh bằng thủ công với số lượng nhiều nhất, kính mừng Phật đản năm 2022”.
Hoa văn trên các tấm giấy dán đều do ông Ẩn tự thiết kế.
Hiện nay, trung bình mỗi ngày, ông làm từ 10 đến 20 chiếc. Tết này, dự kiến ông sẽ làm hàng trăm chiếc. Tuy đèn lồng của ông có giá thành cao hơn đèn bán đại trà nhưng vẫn được nhiều người ưa chuộng vì đẹp, độc đáo, có thể treo ngoài trời 5 - 6 năm, khi chán chỉ cần thay lớp giấy dán, đèn lồng trở lại như mới. Đèn của ông Ẩn ngày càng xuất hiện ở nhiều nơi. Có chùa sử dụng toàn bộ đèn lồng của ông Ẩn. Con hẻm nơi ông ở cũng lung linh đèn lồng thủ công khi Tết đến. Mỗi chiếc đèn là một tác phẩm nghệ thuật nhỏ của nghệ sĩ muốn gìn giữ nét đẹp nghề thủ công xưa. “Gần Tết, nhiều người đặt hàng, tôi cố gắng làm xong để mỗi căn nhà đón năm mới thêm ấm cúng trong ánh đèn lồng” - ông Ẩn bày tỏ.
Nghệ sĩ Trần Quốc Ẩn tốt nghiệp Trường Âm nhạc Huế (nay là Học viện Âm nhạc Huế) nhưng lại có duyên với hội họa, thư pháp. Ông đã sở hữu 5 kỷ lục, gồm 4 kỷ lục Việt Nam, châu Á và thế giới về thư pháp, 1 kỷ lục Việt Nam về bộ đĩa sứ họa chân dung một số văn nghệ sĩ kèm chữ ký của từng nhân vật (hơn 100 đĩa) thực hiện năm 2018.
