Nghệ thuật biểu diễn: Động lực mềm cho phát triển cứng của nền kinh tế

Nghị quyết 80-NQ/TW đặt mục tiêu phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP; hình thành từ 5-10 thương hiệu quốc gia về công nghiệp văn hóa, trong đó nghệ thuật biểu diễn được xác định là một trong những ngành trọng điểm.

Nhân dịp mừng Đảng, mừng Xuân mới, Nghệ sỹ Nhân dân Nguyễn Xuân Bắc, Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chia sẻ với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus góc nhìn về vai trò của nghệ thuật biểu diễn trong phát triển kinh tế, tiếp cận từ thực tiễn của lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn trong bối cảnh phát triển bền vững và công nghiệp văn hóa hiện nay.

‘Đánh thức’ giá trị kinh tế của nghệ thuật biểu diễn

- Nghệ thuật biểu diễn đang được xác định là động lực để phát triển kinh tế. Ông có nhận định như thế nào về vấn đề này?

Cục trưởng Nguyễn Xuân Bắc: Trong suốt một thời gian dài, nghệ thuật biểu diễn thường được nhìn nhận chủ yếu như một lĩnh vực mang tính tinh thần, phục vụ đời sống văn hóa-xã hội, cần sự hỗ trợ của Nhà nước để tồn tại và phát triển.

Cách tiếp cận này có cơ sở lịch sử và thực tiễn lịch sử. Nhưng thời đại mới đòi hỏi một cách nhìn mới, rộng hơn, sâu hơn và phù hợp hơn với sự vận động của nền kinh tế sáng tạo.

Nghệ sỹ Nhân dân Xuân Bắc - Cục trưởng Cục Nghệ thuật Biểu diễn trở thành MC và "chủ hôn" cho 80 cặp đôi đủ các độ tuổi, từ các cặp chưa thành hôn đến những cặp "đám cưới kim cương" 50 năm. (Ảnh: Minh Anh/Vietnam+)

Trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu tăng trưởng nhanh nhưng bền vững, cùng với xu thế toàn cầu về kinh tế sáng tạo và công nghiệp văn hóa, nghệ thuật biểu diễn không thể tiếp tục được nhìn nhận thuần túy như một lĩnh vực “tiêu dùng ngân sách,” mà cần được đặt đúng vị trí là một nguồn lực kinh tế đặc thù, một động lực phát triển mềm nhưng có sức lan tỏa mạnh mẽ.

Tiếp cận nghệ thuật biểu diễn như một động lực phát triển kinh tế không có nghĩa là “thương mại hóa” thô thiển hay đánh mất bản sắc nghệ thuật, mà là nhận diện đầy đủ giá trị kinh tế-xã hội-văn hóa mà nghệ thuật biểu diễn tạo ra, từ đó có chính sách đầu tư, tổ chức và khai thác phù hợp. Điều quan trọng nhất là giữ được linh hồn nghệ thuật, đồng thời đánh thức những giá trị kinh tế ẩn sâu trong đó.

Đây là cách tiếp cận từ việc thấm nhuần các quan điểm lớn của Đảng và Nhà nước về văn hóa: Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội, mà phải thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực quan trọng của phát triển đất nước.

Trong dòng chảy tư duy ấy, nghệ thuật biểu diễn - nơi hội tụ cao độ của sáng tạo, cảm xúc và bản sắc - chính là không gian sinh động để giá trị văn hóa chuyển hóa thành giá trị xã hội, giá trị con người và giá trị kinh tế.

Chính từ nhận thức đó, chúng ta có thể nhìn nghệ thuật biểu diễn không chỉ bằng lăng kính văn hóa mà bằng một góc nhìn rộng hơn - góc nhìn của kinh tế sáng tạo và khi góc nhìn được mở ra, sức mạnh của nghệ thuật biểu diễn cũng sẽ hiện rõ hơn, mạnh mẽ hơn.

Huế đã trở thành "điểm hẹn" của nghệ thuật truyền thống qua các mùa festival. (Ảnh: CTV/Vietnam+)

- Nói một cách cụ thể hơn, nghệ thuật biểu diễn có thể mang lại một chuỗi giá trị như thế nào, thưa ông?

Cục trưởng Nguyễn Xuân Bắc: Tôi cho rằng nghệ thuật biểu diễn là “sản xuất giá trị,” chứ không chỉ “truyền tải cảm xúc.”

Về bản chất, nghệ thuật biểu diễn là một quá trình sản xuất đặc biệt, trong đó sản phẩm không tồn tại ở dạng vật chất hữu hình nhưng lại tạo ra giá trị gia tăng lớn thông qua trải nghiệm, cảm xúc, ký ức và sự gắn kết cộng đồng. Đó là giá trị vô hình nhưng lại có sức “neo giữ” con người lâu bền nhất.

Một chương trình biểu diễn, một vở diễn, một lễ hội hay một liên hoan nghệ thuật không chỉ tạo ra giá trị thẩm mỹ mà còn kích hoạt: Chuỗi dịch vụ đi kèm (du lịch, lưu trú, ẩm thực, vận chuyển); việc làm cho nghệ sỹ, kỹ thuật viên, nhà tổ chức, truyền thông, cùng với đó là tạo ra dòng chảy tiêu dùng văn hóa của xã hội.

Ở góc độ này, nghệ thuật biểu diễn chính là một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị của nền kinh tế sáng tạo. Bởi mỗi tác phẩm nghệ thuật, mỗi sân khấu sáng đèn đều là một “điểm chạm” của kinh tế và văn hóa.

Trong thực tế, khi doanh nghiệp coi nghệ thuật như một không gian đầu tư giá trị, đồng hành cùng sáng tạo, gắn kết cộng đồng và xây dựng uy tín thương hiệu, nghệ thuật biểu diễn sẽ có thêm nguồn lực phát triển, đồng thời mở rộng thêm các cấu phần kinh tế đi kèm của toàn bộ hệ sinh thái.

Đây là mô hình “hai chiều cùng thắng”: Nghệ thuật mạnh lên nhờ doanh nghiệp và doanh nghiệp khẳng định tầm vóc nhờ nghệ thuật - một mối quan hệ cộng sinh đẹp đẽ, cùng nhau lan tỏa giá trị.

Nguồn lực mới: Xanh, sạch, bền

- Chủ trương đầu tư cho văn hóa nói chung và nghệ thuật biểu diễn nói riêng có ý nghĩa như thế nào trong mô hình tăng trưởng của đất nước, thưa ông?

Cục trưởng Nguyễn Xuân Bắc: Trong bối cảnh tài nguyên thiên nhiên hữu hạn và áp lực cạnh tranh ngày càng gia tăng, chúng ta phải chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, từ dựa vào tài nguyên sang dựa vào chất xám và sáng tạo.

Múa rối là loại hình nghệ thuật giàu giá trị văn hóa truyền thống của Việt Nam. (Ảnh: Vương Nam/Vietnam+)

Nghệ thuật biểu diễn, với hàm lượng sáng tạo cao, chính là một trong những lĩnh vực tiêu biểu cho mô hình tăng trưởng mới: Ít tiêu hao tài nguyên vật chất, phụ thuộc chủ yếu vào con người, tri thức và bản sắc văn hóa, đồng thời có khả năng tái tạo và lan tỏa liên tục. Nghệ thuật biểu diễn vì vậy trở thành một “nguồn lực sạch,” “nguồn lực xanh” và đặc biệt là “nguồn lực bền.”

Vì thế, việc phát huy vai trò của nghệ thuật biểu diễn không chỉ là lựa chọn văn hóa mà còn là lựa chọn có tính chiến lược trong cấu trúc phát triển kinh tế quốc gia. Đặt nghệ thuật vào trung tâm của phát triển chính là đặt con người vào trung tâm của tương lai.

Trong thực tiễn phát triển du lịch hiện nay, yếu tố “xem gì-trải nghiệm gì” ngày càng quan trọng hơn yếu tố “đi đâu.” Nghệ thuật biểu diễn trở thành một trong những nội dung cốt lõi của sản phẩm du lịch văn hóa.

Nhiều chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống, đương đại, lễ hội văn hóa nghệ thuật đã và đang kéo dài thời gian lưu trú của du khách, tăng mức chi tiêu và tạo sự khác biệt cho điểm đến.

Ở chiều ngược lại, du lịch phát triển cũng tạo ra thị trường ổn định cho nghệ thuật biểu diễn, hình thành mối quan hệ cộng sinh bền vững: Nghệ thuật làm sâu trải nghiệm, du lịch làm rộng thị trường.

Nghệ thuật truyền thống Việt Nam được giới thiệu trên sân khấu tại Ba Lan. (Ảnh: Cục Du lịch Quốc gia)

- Một nền kinh tế muốn phát triển bền vững không chỉ cần vốn và công nghệ, mà còn cần nguồn nhân lực sáng tạo có chiều sâu văn hóa. Theo ông, nghệ thuật biểu diễn có vai trò thế nào trong việc bồi đắp tâm hồn con người - sức mạnh nội sinh của đất nước trong thời kỳ mới?

Cục trưởng Nguyễn Xuân Bắc: Nghệ thuật biểu diễn đóng vai trò đặc biệt trong việc nuôi dưỡng tư duy sáng tạo, bồi đắp năng lực cảm thụ và đổi mới, hình thành con người toàn diện. Vì nghệ thuật luôn là chiếc nôi nuôi dưỡng cảm xúc, trí tuệ và nhân cách. Tạo việc làm và kích hoạt thị trường lao động sáng tạo.

Nghệ thuật biểu diễn góp phần hình thành một thị trường lao động sáng tạo, nơi tri thức, kỹ năng, cảm xúc và bản sắc trở thành giá trị cốt lõi. Đây chính là nền tảng cho một lực lượng lao động có khả năng thích ứng cao, tư duy linh hoạt và sáng tạo - những phẩm chất quyết định năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong dài hạn. Đầu tư cho nghệ thuật biểu diễn vì thế không chỉ là đầu tư cho một ngành mà là đầu tư cho chất lượng nguồn nhân lực của nền kinh tế trong dài hạn.

Ở chiều sâu hơn, nghệ thuật biểu diễn còn góp phần giải trí, giải tỏa căng thẳng, tái tạo năng lượng tinh thần cho xã hội.

Một đời sống nghệ thuật phong phú chính là nền tảng để hình thành lực lượng lao động có cảm hứng, nhiệt huyết, khả năng sáng tạo và tinh thần cống hiến cao trong lao động - những yếu tố bền bỉ nhưng có ý nghĩa quyết định đối với năng suất và chất lượng tăng trưởng. Một xã hội giàu trải nghiệm nghệ thuật là một xã hội có sức sống, có trí tuệ cảm xúc và có tinh thần cống hiến.

Nhà nước giữ vai trò mở đường

- Với vai trò quan trọng như vậy, ông có suy nghĩ thế nào về sự đầu tư xứng tầm cho nghệ thuật biểu diễn?

Cục trưởng Nguyễn Xuân Bắc: Trong bối cảnh mới, phát triển kinh tế không chỉ là câu chuyện của tăng trưởng GDP, mà là câu chuyện của chất lượng tăng trưởng, bản sắc phát triển và sức cạnh tranh quốc gia. Nghệ thuật biểu diễn, với tư cách là tinh hoa của sáng tạo văn hóa, chính là một trong những động lực mềm nhưng bền bỉ và sâu sắc nhất cho sự phát triển đó.

Việc nhận thức đúng, đầu tư đúng và tổ chức đúng nghệ thuật biểu diễn không chỉ giúp nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân mà còn góp phần trực tiếp vào phát triển kinh tế, xây dựng hình ảnh quốc gia và khẳng định vị thế Việt Nam trong dòng chảy sáng tạo toàn cầu. Đầu tư cho nghệ thuật biểu diễn là một phần đầu tư vô cùng chắc chắn cho tương lai của nền kinh tế - nơi giá trị văn hóa trở thành sức mạnh cạnh tranh bền vững.

Tôi cho rằng đó là khoản đầu tư mang lại “lợi nhuận” bằng uy tín, bản sắc và niềm tin của quốc gia.

Các tiết mục trình diễn tại Lễ hội múa rối Hà Nội 2025. (Ảnh: Khánh Hòa/TTXVN)

- Ông có thể đưa ra một vài ví dụ về mô hình công nghiệp biểu diễn trên thế giới?

Cục trưởng Nguyễn Xuân Bắc: Thực tiễn quốc tế cho thấy, tại các quốc gia phát triển, nghệ thuật biểu diễn đã trở thành một cấu phần quan trọng của nền kinh tế sáng tạo.

Ở Mỹ, Broadway không chỉ là biểu tượng văn hóa, mà là một ngành kinh tế có doanh thu lớn, tạo việc làm cho hàng trăm nghìn lao động.

Ở Vương quốc Anh, nghệ thuật biểu diễn gắn chặt với công nghiệp sáng tạo - công nghiệp văn hóa, du lịch và xây dựng thương hiệu quốc gia. Tại Hàn Quốc, nghệ thuật biểu diễn được đầu tư bài bản, gắn với chiến lược xuất khẩu văn hóa và phát triển kinh tế dựa trên sáng tạo.

Những dẫn chứng này cho thấy một điều rất rõ: Nghệ thuật biểu diễn, khi được đặt đúng vị trí, không chỉ tạo ra doanh thu mà còn tạo ra giá trị thương hiệu, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và sức hấp dẫn dài hạn của đô thị và quốc gia.

Đó chính là “giá trị lan tỏa” - điều mà nhiều quốc gia đã nhìn thấy và phát triển rất hiệu quả. Đó là bài học đáng suy ngẫm để chúng ta tiếp tục hoàn thiện cách tiếp cận và cơ chế đầu tư trong giai đoạn mới.

Nghệ thuật biểu diễn, khi được đặt đúng vị trí, không chỉ tạo ra doanh thu mà còn tạo ra giá trị thương hiệu. (Ảnh: TTXVN)

- Để có thể phát huy vai trò của nghệ thuật biểu diễn, Nhà nước có vai trò như thế nào, thưa ông?

Cục trưởng Nguyễn Xuân Bắc: Nhà nước không làm thay thị trường. Nhà nước đặt nghệ thuật biểu diễn vào chiến lược phát triển kinh tế-văn hóa tổng thể.

Nghệ thuật biểu diễn là một phần không thể thiếu, nếu như không muốn nói là cực kỳ quan trọng, trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, quy hoạch phát triển du lịch và chiến lược phát triển đô thị sáng tạo. Chỉ khi được đặt đúng vị trí trong tổng thể phát triển, nghệ thuật biểu diễn mới phát huy đầy đủ vai trò là động lực kinh tế và đó cũng là lúc nghệ thuật thực sự trở thành “nguồn lực quốc gia.”

- Xin trân trọng cảm ơn ông./.

(Vietnam+)