Nghệ thuật sáng tạo tìm về văn hóa cội nguồn

Cổ phục trong đám cưới hiện đại. Ảnh minh họa.

1. Buổi chiều tôi thường đi dạo công viên Thống Nhất, đôi khi dừng lại nghe Ban nhạc khiếm thị Nắng Mới hát, nhất là các bài hát có âm điệu dân ca được hiện đại hóa như bài “Hoa Hải Đường" của Jack (J97) hay bài “Những ngôi sao xa xôi” của Phương Mỹ Chi, và khiến tôi miên man trong suy nghĩ những ca sĩ trẻ đang làm mới dòng nhạc dân ca đương đại. Và bắt đầu từ album “Vũ trụ Cò bay” đang thịnh hành. Album này lúc đầu có 10 bài, sau thêm hai bài, đều lấy cảm hứng từ các tác phẩm văn học trong chương trình Ngữ văn từ lớp 1 đến 12. Ví như bài “Những ngôi sao xa xôi”, lấy chất liệu từ truyện ngắn cùng tên của nhà văn Lê Minh Khuê. Bài hát tái hiện hình ảnh nữ thanh niên xung phong dũng cảm, lạc quan trên tuyến đường Trường Sơn; hay bài “Hai đứa trẻ” chất liệu lấy từ truyện ngắn cùng tên của nhà văn Thạch Lam v.v… Đó là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa văn học và ca nhạc nhìn từ hình ảnh và ca từ. Còn âm sắc, các bài hát trong album đều kế thừa từ dòng nhạc dân ca mọi miền, được hòa âm phối khí mới nên đã mang đến một không gian âm nhạc vừa quen thuộc vừa hiện đại, thỏa mãn nhu cầu thưởng thức của người yêu thích nhạc dân ca, bolero và cả lớp trẻ thích nhạc hiện đại.

Năm 1996, ca khúc “Trên đỉnh phù vân” của Phó Đức Phương, đã được các ca sĩ hát kết hợp kỹ thuật thanh nhạc hiện đại với hát ca trù, tạo nên phong cách ma mị, đầy tính kịch. Hay các album của ca sĩ Tùng Dương kết hợp yếu tố dân gian, âm nhạc dân tộc với kỹ thuật thanh nhạc phương Tây, hòa âm phối khí hiện đại và tiếp tục khẳng định vị thế qua các dự án âm nhạc: “Nhật thực 2”, “Chạy trốn”, “Những ô màu khối lập phương”…

Hiện nay, nhiều nhạc sĩ, ca sĩ trẻ tiếp tục bứt phá và tìm về cội nguồn văn hóa nghệ thật theo cách riêng của mình. Trong ba cái tên Phương Mỹ Chi, Hòa Minzy, Hoàng Thùy Linh thì Linh tạo cú hích lớn cho xu hướng hiện đại hóa nhạc dân gian bằng các bản hit như “Để Mị nói cho mà nghe”, “See Tình”, “Gieo Quẻ”, qua đó đã tạo ra một công thức pha trộn đặc sắc giữa nhạc dân gian với Pop, nhạc điện tử nhảy (EDM). Với Hòa Minzy, sau thành công của “Thị Mầu”, ca sĩ ra mắt “Bắc Bling”- năm 2025, mang đậm chất liệu quan họ pha trộn EDM. MV này hiện cán mốc 200 triệu lượt xem trên YouTube…

Xẩm và Ca trù cũng đang xuống phố. Nhóm nhạc Xẩm Hà Thành với các nghệ sĩ trẻ đang đưa loại hình nghệ thuật này ra không gian công cộng như phố đi bộ Hồ Gươm, thu hút đông đảo bạn trẻ dừng chân thưởng thức.

Nhóm sản xuất âm nhạc DTAP là “linh hồn” của nhiều bản hit dân gian hiện đại của Hoàng Thùy Linh và Phương Mỹ Chi, có album “Made in Việt Nam” với sự góp mặt của 25 nghệ sĩ và DTAP tiếp tục dẫn dắt xu hướng nhạc này.

Tất cả ca sĩ, ban nhạc kể trên đều được đánh giá cao trong việc sáng tạo, biến âm nhạc thành “đại sứ” văn hóa Việt, mang đậm bản sắc dân tộc nhưng vẫn hiện đại.

2. Tết vừa rồi, về quê tôi gặp bao hình ảnh lớp trẻ gen Z- thế hệ “công dân số” đầu tiên, lớn lên cùng Internet và mạng xã hội và một vài bạn trẻ gen Alpha - sinh 2010 cũng diện đồ Việt phục. Xu hướng “cổ phục cách tân” đã và đang tạo ra phong cách thời trang đường phố, tưởng chỉ có ở các đô thị lớn mà đã về tới cả vùng nông thôn xa xôi.

Giới trẻ không chỉ mặc áo dài vào dịp Tết, họ đang phục dựng và diện các loại cổ phục. Nhiều bạn trẻ chọn áo truyền thống cho bộ ảnh cưới hoặc lễ tốt nghiệp thay vì váy cưới phương Tây hay vest.

Những nhóm phục dựng cổ trang như “Đại Việt Cổ Phong” hay “Thiên Nam Lịch Đại Hậu Phi”; “Đông Phong Hà Nội”... đã nghiên cứu kỹ lưỡng các điển chế hoa văn, màu sắc để may lại những bộ đồ chuẩn xác lịch sử. Lớp trẻ hiện nay rất quan tâm đến họa tiết, chất liệu, phom dáng và phụ kiện của cổ trang. Nhu cầu tiếp cận cổ phục của người trẻ tăng rõ rệt qua từng năm, nhất là dịp Tết. Nếu trước đây bạn trẻ chủ yếu chọn trang phục thời Nguyễn thì nay mở rộng sang cả cổ phục thời Lê để tìm cảm giác cổ xưa và phong cách khác biệt hơn, với cấu trúc nhiều lớp và phom dáng đa dạng, dùng nhiều chất liệu tự nhiên thay cho vải công nghiệp, Điều đó tạo cảm giác gần với trang phục xưa, vừa theo hướng thời trang bền vững. Nhiều bạn độ tuổi 24–30 sẵn sàng đầu tư cho việc trải nghiệm văn hóa gắn với trang phục.

Trước Tết Nguyên đán 2026, tôi có tới Ngày hội Việt phục Y văn ở Văn Miếu Quốc Tử Giám, được chứng kiến lớp trẻ rất háo hức với các hoạt động trình diễn và trải nghiệm trang phục truyền thống, giao lưu và tìm hiểu về các loại cổ phục.

Nhóm Đại Việt Cổ Phong là người tiên phong và có ảnh hưởng lớn trong việc phục dựng cổ phục tại Việt Nam. Nhóm không chỉ may áo, mà còn nghiên cứu tầng sâu văn hóa qua các hiện vật trong bảo tàng, tranh thờ, tượng Phật. Dự án “Hoa văn Đại Việt” của họ đã được số hóa hàng nghìn mẫu hoa văn cổ từ thời Lý, Trần, Lê, Nguyễn để các nhà thiết kế trẻ có thể ứng dụng miễn phí trong sáng tạo thời trang, game…

3. Dựa trên xu hướng âm nhạc giai đoạn 2024–2026, dòng nhạc dân gian hiện đại hóa vẫn là “mỏ vàng” để các nghệ sĩ khai phá với những gương mặt đầy triển vọng như Kiều Anh. Sau màn trình diễn gây sốt với bản mashup “Phong Nữ - Cô Đôi Thượng Ngàn”, ca sĩ trẻ được đánh giá là nghệ sĩ có khả năng mang ca trù và các điệu hát thờ vào âm nhạc đương đại một cách ma mị, đẳng cấp; Quang Hùng MasterD & Rhyder, hai nghệ sĩ trẻ này đang thể hiện sự đa năng trong việc kết hợp âm hưởng nhạc cụ truyền thống vào các bản phối hiện đại, thu hút lượng fan lớn từ các chương trình thực tế năm 2025.

Vào những dịp có những sự kiện lớn của đất nước chúng ta được xem các chương trình nghệ thuật chính luận. Đưa Rap, Drop - đoạn cao trào, bùng nổ trong hòa âm điện tử - vào các ca khúc truyền thống, cách mạng như, “Tự nguyện”, “Đất nước trọn niềm vui”…đang trở nên phổ biến. Đó là sự trẻ hóa chính ca và nhạc cách mạng, nên đã thu hút được giới trẻ.

Các gương mặt mới từ cuộc thi như Nguyễn Thụy Hải Anh - quán quân Tiếng hát Hà Nội 2025, vừa ra mắt album đầu tay và kỳ vọng sẽ mang đến làn gió mới cho dòng nhạc dân gian; Lam Ngọc, một ca sĩ trẻ kiên trì theo đuổi dòng nhạc dân gian với phong cách trình diễn mới mẻ, cũng gây tiếng vang lớn.

Trong lĩnh vực Việt phục hiện có nhiều nhà thiết kế (NTK) và nhóm gây sự chú ý nhờ nỗ lực phục dựng và cách tân như: NTK Vũ Việt Hà - một gương mặt kỳ cựu với định hướng phát triển áo dài truyền thống trên nền vải gai và vải lanh; NTK Phan Huy - trẻ tuổi nhất thế giới, khi góp mặt tại Paris Haute Couture Week 2025. Các thiết kế của anh thường mang đậm bản sắc Việt nhưng được thể hiện qua ngôn ngữ thời trang cao cấp thế giới.

Những minh chứng trên đã gây niềm tin mạnh mẽ về sự bứt phá, sáng tạo trên nền vốn cổ của thế hệ sau. Họ đã và sẽ góp phần tạo ra những sản phẩm được coi là “hộ chiếu văn hóa Việt” và là lời giải cho câu hỏi, làm thế nào để truyền thống không trở thành một bảo tàng tĩnh lặng, mà là một thực thể sống động trong đời sống. Lòng tự tôn dân tộc, mong muốn khẳng định bản sắc văn hóa Việt trong thế giới phẳng toàn cầu hóa, đã và đang thúc đẩy họ tìm về văn hóa cội nguồn. Văn hóa cội nguồn không bao giờ cũ, chỉ chờ những bàn tay sáng tạo.