Nghệ thuật và AI: Từ tranh cãi sang đồng tồn tại

Bộ phim “Dreams of Violets” được thực hiện gần như hoàn toàn bằng AI.

Nghệ sĩ vẫn là người dẫn đường

Sự phát triển nhanh chóng của AI tạo sinh từng làm dấy lên lo ngại về nguy cơ nghệ sĩ bị thay thế. Thế nhưng, kinh nghiệm thực tế cho thấy công nghệ này vẫn chưa thể đảm nhận vai trò sáng tạo cốt lõi của con người.

Eddie Smith - Họa sĩ từng góp phần tạo nên thành công của ba tựa game Halo đầu tiên, là một trong những người có cơ hội làm việc trực tiếp với AI trong môi trường sáng tạo chuyên nghiệp. Khi tham gia dự án chuyển thể bộ phim kinh điển “The Wizard of Oz” lên màn hình cầu khổng lồ Sphere tại Las Vegas, ông nhận thấy AI không thể tự vận hành như kỳ vọng ban đầu. Dù được sử dụng để hỗ trợ mở rộng hình ảnh cho màn hình 16K, mọi khung hình cuối cùng vẫn phải có sự can thiệp của các nghệ sĩ.

Theo Smith, AI chỉ có thể làm những gì con người hướng dẫn. Ông ví von: “Tôi nhìn AI giống như một đứa trẻ mới biết đi, dù là một đứa trẻ cực kỳ thông minh”. AI có thể tăng tốc quá trình sản xuất, nhưng tầm nhìn nghệ thuật, phong cách thẩm mỹ và định hướng sáng tạo vẫn là vai trò không thể thay thế của con người.

Quan điểm này cũng được củng cố qua những gì diễn ra tại Liên hoan phim Tribeca 2026. Trong bài phân tích về các dự án AI nổi bật tại sự kiện, trang công nghệ và văn hóa số The Verge (Mỹ) cho rằng những nhà làm phim thành công không sử dụng AI theo cách đơn giản là nhập câu lệnh rồi chờ kết quả. Trên thực tế, họ tạo ra hàng nghìn hình ảnh gốc, xây dựng ngôn ngữ thị giác riêng trước khi huấn luyện AI trên chính dữ liệu do mình tạo ra. Mô hình này được gọi là “AI được dẫn dắt bởi con người”.

Sự thay đổi trong cách đặt vấn đề phản ánh một cách nhìn mới về công nghệ. AI không còn được xem như một “nghệ sĩ” cạnh tranh với con người, mà là một công cụ sáng tạo mới, tương tự như máy ảnh kỹ thuật số, phần mềm dựng phim hay Photoshop trước đây.

Điều đó cũng lý giải vì sao bộ phim “Dreams of Violets”, tác phẩm từng được truyền thông quốc tế gọi là bộ phim gần như hoàn toàn do AI tạo ra đầu tiên được trình chiếu tại một liên hoan phim lớn, vẫn không thể thiếu vai trò của đạo diễn và đội ngũ sáng tạo. Với kinh phí chỉ khoảng 2.000 USD và thời gian thực hiện trong hai tháng, bộ phim cho thấy AI có thể giúp nhiều người dễ dàng tiếp cận hoạt động làm phim. Tuy nhiên, tác phẩm này đồng thời khẳng định một thực tế rằng AI có thể hỗ trợ quá trình sáng tạo, nhưng chưa thể thay thế con người trong việc hình thành ý tưởng, kể câu chuyện và định hình giá trị nghệ thuật của tác phẩm.

AI trong dòng chảy nghệ thuật

Nếu giai đoạn 2023–2024 chứng kiến AI chủ yếu xuất hiện trong các diễn đàn công nghệ hoặc những cuộc tranh luận trên mạng xã hội, thì năm 2026 đánh dấu bước chuyển đáng chú ý khi công nghệ này ngày càng hiện diện rõ nét trong đời sống văn hóa và nghệ thuật chính thống.

Một trong những dấu hiệu rõ nét nhất là việc Liên minh Viễn thông quốc tế (ITU), cơ quan chuyên trách về công nghệ số của Liên hợp quốc, lần đầu tiên dành riêng chuyên đề “AI, Sáng tạo và Văn hóa” tại Hội nghị Thượng đỉnh Toàn cầu AI vì Lợi ích Nhân loại 2026.

Đáng chú ý, các cuộc thảo luận tại hội nghị không còn xoay quanh việc nên hay không nên sử dụng AI trong nghệ thuật mà các chuyên gia tập trung vào những câu hỏi thực tế hơn như AI đang làm thay đổi các ngành công nghiệp sáng tạo ra sao, làm thế nào để bảo vệ giá trị sáng tạo của con người và cách công nghệ có thể hỗ trợ nghệ thuật phát triển. Sự kiện quy tụ nhiều nghệ sĩ, nhà làm phim và chuyên gia công nghệ nổi tiếng, đồng thời Liên hoan phim “AI vì Lợi ích Nhân loại” năm nay cũng nhận hơn 1.200 tác phẩm dự thi, cho thấy sức hút ngày càng lớn của AI đối với cộng đồng sáng tạo.

Thêm vào đó, thế giới nghệ thuật cũng chứng kiến sự ra đời của DATALAND tại Los Angeles, nơi được giới thiệu là bảo tàng nghệ thuật AI đầu tiên trên thế giới. Không chỉ đơn thuần là một không gian trưng bày tác phẩm, DATALAND được định nghĩa là “một hệ sinh thái số nơi trí tưởng tượng của con người gặp gỡ tiềm năng sáng tạo của máy móc”. Triển lãm khai mạc mang tên “Machine Dreams: Rainforest” sử dụng mô hình AI Large Nature Model, được huấn luyện trên một trong những bộ dữ liệu thiên nhiên có cấp phép lớn nhất hiện nay. Từ đó, DATALAND đưa ra khái niệm đầy tính biểu tượng: “Dữ liệu trở thành màu vẽ”. Nếu trong nghệ thuật truyền thống, chất liệu sáng tác là sơn dầu, màu nước hay đất sét, thì trong nghệ thuật AI, dữ liệu và thuật toán đang dần trở thành những chất liệu sáng tạo mới.

Thiết lập luật chơi mới

Một trong những bức tranh toàn cảnh rõ nét nhất đến từ khảo sát AI 2026 do Nền tảng nghệ thuật trực tuyến Artsy thực hiện với hơn 300 đại diện các phòng tranh trên toàn thế giới. Kết quả cho thấy giới nghệ thuật vẫn giữ thái độ thận trọng đối với AI. Chỉ 9% người được hỏi xem nghệ thuật AI là một loại hình nghệ thuật mới thực sự. Trong khi đó, 25% cho rằng AI có thể gây xáo trộn đối với quyền tác giả và giá trị nghệ thuật, còn 28% nhận định đây là một lĩnh vực đang hình thành nhưng vẫn chưa chứng minh được giá trị thị trường lâu dài.

Khảo sát cũng cho thấy AI chưa trở thành công cụ phổ biến trong hoạt động sáng tác chuyên nghiệp. Có tới 61% phòng tranh cho biết không có nghệ sĩ nào trong hệ thống của họ sử dụng AI. Khi được ứng dụng, AI chủ yếu phục vụ các công việc hỗ trợ như dựng hình, trực quan hóa ý tưởng, nâng cao chất lượng hình ảnh hoặc tối ưu quy trình vận hành. Điều này cho thấy phần lớn giới nghệ thuật hiện vẫn xem AI là công cụ hỗ trợ hơn là một chủ thể sáng tạo độc lập.

Tuy nhiên, kết quả đáng chú ý nhất lại nằm ở góc nhìn về tương lai. Có tới 36% chuyên gia được khảo sát tin rằng AI sẽ dần được chấp nhận như một công cụ sáng tác phổ biến, tương tự cách nhiếp ảnh hay các công cụ kỹ thuật số từng được tiếp nhận trong lịch sử nghệ thuật.

Sự thay đổi này không chỉ diễn ra trong giới nghệ thuật mà còn được phản ánh ở cấp độ chính sách. Ngày 10/3/2026, Nghị viện châu Âu thông qua nghị quyết về bản quyền và AI tạo sinh, đánh dấu bước chuyển từ tranh luận sang xây dựng khung pháp lý cho công nghệ mới. Nghị quyết nhấn mạnh ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo hiện đóng góp khoảng 6,9% GDP của Liên minh châu Âu và tạo việc làm cho khoảng 8 triệu người, đồng thời đề xuất cơ chế cấp phép dữ liệu cho AI, yêu cầu minh bạch nguồn dữ liệu huấn luyện và khẳng định những nội dung hoàn toàn do AI tạo ra sẽ không được bảo hộ bản quyền nếu không đáp ứng tiêu chí sáng tạo của con người.

Xu hướng này cũng xuất hiện trong ngành âm nhạc. Tại Brussels, Liên minh Nhà soạn nhạc và Nhạc sĩ châu Âu (ECSA), tổ chức đại diện cho khoảng 30.000 nhạc sĩ tại 29 quốc gia, đã tổ chức hội nghị về quyền tác giả trong thời đại AI. Các cuộc thảo luận hướng đến việc xây dựng những nguyên tắc chung gồm sự cho phép, thù lao và minh bạch nhằm bảo vệ người sáng tạo. Điều này cho thấy cuộc tranh luận về AI đang dần chuyển từ nỗi lo bị thay thế sang việc tìm kiếm một mô hình phát triển hài hòa, khi công nghệ tiếp tục đổi mới nhưng quyền lợi của nghệ sĩ vẫn được bảo đảm.

Năm 2026 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong mối quan hệ giữa nghệ thuật và AI, các cuộc tranh luận đã chuyển từ câu hỏi nên chấp nhận hay loại bỏ công nghệ sang việc tìm kiếm cách thức cùng tồn tại và phát triển. Dù AI ngày càng hiện diện sâu rộng trong đời sống sáng tạo, con người vẫn giữ vai trò trung tâm với tư cách là người định hướng, kể chuyện và tạo nên giá trị cốt lõi của nghệ thuật.