Nghị định số 384/2026/NĐ-CP: Chặn gian lận xuất xứ hàng hóa

Lấp khoảng trống pháp lý, minh bạch xuất xứ hàng Việt

Thông tin từ Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương, Việt Nam đã có nhiều quy định về xuất xứ hàng hóa phục vụ hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, đặc biệt là xác định điều kiện hưởng ưu đãi thuế quan theo các hiệp định thương mại tự do và phục vụ mục tiêu quản lý ngoại thương. Tuy nhiên, đối với hàng hóa được sản xuất và lưu thông trong nước, kể cả sản phẩm sử dụng nguyên liệu nhập khẩu, hệ thống pháp luật trước đây chưa có quy định cụ thể để xác định thế nào là “Sản phẩm của Việt Nam” hay “Sản xuất tại Việt Nam”.

Khoảng trống này khiến doanh nghiệp gặp không ít lúng túng khi thể hiện thông tin xuất xứ trên nhãn hàng hóa. Trong khi đó, cơ quan quản lý cũng thiếu căn cứ pháp lý cụ thể để phân định, xử lý những trường hợp có dấu hiệu gian lận hoặc tranh chấp liên quan đến nguồn gốc sản phẩm.

Đáng chú ý, tình trạng hàng hóa sản xuất ở nước ngoài, hoặc được đặt gia công tại nước ngoài, nhưng lại gắn nhãn “Made in Vietnam” để đánh lừa người tiêu dùng đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện quy định. Không chỉ gây thiệt hại trực tiếp cho người mua, hành vi này còn tạo ra sự cạnh tranh không bình đẳng với những doanh nghiệp thực sự đầu tư sản xuất tại Việt Nam, làm suy giảm niềm tin đối với hàng hóa trong nước.

Cục Xuất nhập khẩu chỉ rõ, nguy cơ gian lận còn vượt ra ngoài phạm vi thị trường nội địa. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng phát triển, một số hàng hóa nước ngoài chỉ trải qua công đoạn gia công, đóng gói đơn giản tại Việt Nam nhưng lại được gắn nhãn xuất xứ Việt Nam để xuất khẩu sang nước thứ ba. Nếu không được kiểm soát, những hành vi này có thể khiến hàng hóa Việt Nam đối mặt với nguy cơ bị áp dụng các biện pháp hạn chế thương mại, ảnh hưởng đến uy tín và thương hiệu quốc gia.

Nghị định 384/2026/NĐ-CP không chỉ giải quyết yêu cầu trước mắt về ghi nhãn hàng hóa mà còn hướng đến xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch

Bởi vậy, việc ban hành Nghị định 384/2026/NĐ-CP không chỉ nhằm giải quyết yêu cầu trước mắt về ghi nhãn hàng hóa mà còn hướng đến xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, trong đó xuất xứ phải được xác định trên cơ sở tiêu chí cụ thể, có thể kiểm chứng và gắn với trách nhiệm của chủ thể sản xuất, kinh doanh.

Nghị định được xây dựng trên cơ sở các chủ trương lớn của Đảng về đổi mới công tác xây dựng, thi hành pháp luật; phát triển kinh tế tư nhân; bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và xây dựng văn hóa, đạo đức kinh doanh của đội ngũ doanh nhân Việt Nam. Đồng thời, văn bản có cơ sở pháp lý từ Luật Thương mại, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Với 12 điều, Nghị định quy định về xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước, cùng trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước và thương nhân có liên quan. Đáng chú ý, phạm vi điều chỉnh được xác định rõ, không thay thế các quy định về chứng nhận xuất xứ đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu; không điều chỉnh cách ghi nhãn và các nội dung bắt buộc khác trên nhãn hàng hóa, cũng như hoạt động truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Cách tiếp cận này giúp phân định rõ giữa việc xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa lưu thông nội địa với các cơ chế quản lý xuất xứ đang được áp dụng trong hoạt động ngoại thương, tránh chồng chéo trong quá trình thực hiện.

Thiết lập tiêu chí rõ ràng, doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm

Cục Xuất nhập khẩu cho hay, điểm đáng chú ý của Nghị định là thiết lập các nguyên tắc và tiêu chí xác định xuất xứ Việt Nam, trong đó phân biệt hàng hóa có xuất xứ thuần túy và hàng hóa có xuất xứ không thuần túy Việt Nam.

Đối với hàng hóa có xuất xứ thuần túy Việt Nam, Điều 5 quy định các trường hợp được xác định thuộc nhóm này, tạo cơ sở để thương nhân chủ động công bố xuất xứ đối với sản phẩm đáp ứng các điều kiện tương ứng.

Trong khi đó, với hàng hóa có xuất xứ không thuần túy Việt Nam, Nghị định đưa ra cách tiếp cận linh hoạt hơn, phù hợp với thực tiễn sản xuất trong bối cảnh chuỗi cung ứng có sự tham gia của nhiều quốc gia. Theo đó, nguyên liệu đầu vào không có xuất xứ Việt Nam không đồng nghĩa sản phẩm cuối cùng không thể được xác định là hàng hóa có xuất xứ Việt Nam. Điều quan trọng là quá trình sản xuất phải đáp ứng các tiêu chí theo quy định.

Cụ thể, hàng hóa có xuất xứ không thuần túy Việt Nam được lựa chọn một trong hai phương thức xác định: chuyển đổi mã số hàng hóa hoặc đáp ứng hàm lượng giá trị Việt Nam (VVC) tối thiểu 30%. Đặc biệt, doanh nghiệp được lựa chọn công thức tính VVC trực tiếp hoặc gián tiếp, qua đó tạo thêm tính linh hoạt trong quá trình xác định xuất xứ.

Quy định này có ý nghĩa thực tiễn đối với những ngành hàng sử dụng nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu nhưng có hoạt động sản xuất, chế biến tại Việt Nam. Thay vì chỉ căn cứ vào nguồn gốc nguyên liệu đầu vào, việc xác định xuất xứ được đặt trong mối tương quan với quá trình sản xuất và giá trị được tạo ra tại Việt Nam.

Bên cạnh đó, Nghị định quy định về những công đoạn gia công, chế biến đơn giản và các yếu tố không được xem xét khi xác định xuất xứ Việt Nam. Đây là cơ sở để bảo đảm việc xác định xuất xứ phản ánh đúng bản chất quá trình sản xuất, tránh tình trạng những hoạt động không làm thay đổi bản chất hàng hóa lại được sử dụng làm căn cứ để tuyên bố sản phẩm có xuất xứ Việt Nam.

Một điểm mới quan trọng khác là cơ chế xác định xuất xứ gắn với nguyên tắc tự nguyện, tự kê khai và tự chịu trách nhiệm của thương nhân. Nghị định không đặt ra nghĩa vụ bắt buộc mọi thương nhân phải xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa của mình. Tuy nhiên, khi đã lựa chọn thể hiện thông tin xuất xứ Việt Nam trên nhãn hàng hóa, thương nhân phải bảo đảm sản phẩm đáp ứng đầy đủ các tiêu chí tương ứng và có trách nhiệm chứng minh khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu.

Cơ chế này vừa hướng đến giảm gánh nặng tuân thủ cho doanh nghiệp, vừa thiết lập ranh giới trách nhiệm rõ ràng. Doanh nghiệp được chủ động quyết định việc công bố xuất xứ, nhưng không thể tùy tiện sử dụng thông tin “Sản xuất tại Việt Nam” hoặc “Made in Vietnam” khi không đáp ứng điều kiện.

Việc tự xác định xuất xứ đúng quy định không chỉ góp phần bảo đảm uy tín trong hoạt động sản xuất, kinh doanh mà còn tạo cơ sở để doanh nghiệp tiếp cận các chính sách khuyến khích của Nhà nước nếu đáp ứng điều kiện. Ngược lại, trường hợp kê khai không đúng, không chứng minh được tiêu chí xuất xứ sẽ là căn cứ để xem xét hành vi gian lận, vi phạm quyền lợi người tiêu dùng và các trách nhiệm pháp lý phát sinh.

Về phía quản lý nhà nước, Nghị định quy định trách nhiệm của Bộ Công Thương, đồng thời giao các bộ, cơ quan ngang bộ căn cứ tình hình thực tế và yêu cầu quản lý chuyên ngành để xem xét xây dựng tiêu chí xác định xuất xứ Việt Nam đối với những mặt hàng thuộc phạm vi quản lý. Cách phân định này tạo điều kiện để các bộ, ngành chủ động xây dựng tiêu chí phù hợp với đặc thù từng nhóm sản phẩm, bảo đảm tính khả thi trong tổ chức thực hiện.

Đặc biệt, Nghị định có quy định chuyển tiếp đối với hàng hóa đã có nhãn thể hiện xuất xứ Việt Nam trước thời điểm văn bản có hiệu lực. Theo đó, những hàng hóa này được tiếp tục sử dụng nhãn đến khi hết hạn sử dụng, giúp doanh nghiệp có thời gian thích ứng, hạn chế xáo trộn trong hoạt động sản xuất và lưu thông.