Truy xuất nguồn gốc: Nền tảng chứng minh xuất xứ hàng hóa

Kiểm soát xuất xứ từ nguồn nguyên liệu

Trong hoạt động xuất khẩu, Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) là căn cứ quan trọng để doanh nghiệp đề nghị hưởng ưu đãi thuế quan theo các hiệp định thương mại tự do (FTA). Tuy nhiên, để được cấp C/O ưu đãi, doanh nghiệp phải chứng minh hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ tương ứng. Công việc này không chỉ diễn ra ở khâu hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu, mà bắt đầu từ nguồn nguyên liệu và toàn bộ quá trình sản xuất.

Thực tế tại các doanh nghiệp cho thấy, kiểm soát nguồn nguyên liệu vẫn là một trong những khâu khó khăn. Với doanh nghiệp chế biến thực phẩm, thách thức có thể bắt đầu ngay từ các nông trại cung cấp nguyên liệu. Trao đổi với Báo Công Thương, ông Nguyễn Trung Dũng, Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần DH Foods, cho biết nguồn nguyên liệu trong nước phong phú, song tiêu chuẩn giữa các nông trại chưa đồng nhất, nhiều cơ sở chưa được đầu tư bài bản.

Đáng chú ý, theo ông Dũng, sơ chế sau thu hoạch là một trong những công đoạn khó kiểm soát nhất. Doanh nghiệp phải làm việc trực tiếp với từng nông trại, tư vấn hoặc hỗ trợ đầu tư để nguyên liệu được thu hoạch, sơ chế và vận chuyển về nhà máy trong điều kiện phù hợp.

Ông Nguyễn Trung Dũng, Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần DH Foods.

“Một trong những mảng khó kiểm soát nhất là sơ chế sau khi thu hoạch. Hiện nay chúng tôi đang phải làm việc trực tiếp với từng nông trại để có thể đầu tư hoặc có thể tư vấn cho họ để cung cấp được nguyên liệu tươi, thu hoạch xong phải được chuyển ngay hoặc sơ chế với điều kiện tốt nhất có thể và chuyển về nhà máy”, ông Dũng chia sẻ.

DH Foods hiện xuất khẩu sản phẩm tới hơn 15 thị trường. Theo ông Dũng, doanh nghiệp chưa gặp nhiều khó khăn trong việc tận dụng C/O ưu đãi do đã tổ chức tương đối bài bản các khâu chứng minh nguồn gốc nguyên liệu và quá trình sản xuất. Đây cũng là kinh nghiệm cho thấy việc chuẩn bị hồ sơ xuất xứ cần được thực hiện ngay trong quá trình sản xuất, thay vì chỉ tập trung khi phát sinh đơn hàng xuất khẩu.

Câu chuyện này cho thấy, khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ không chỉ phụ thuộc vào thủ tục xin cấp C/O, mà còn gắn với cách doanh nghiệp tổ chức chuỗi cung ứng. Nếu thông tin về nhà cung cấp, nguồn nguyên liệu và quá trình sản xuất không được ghi nhận đầy đủ ngay từ đầu, việc tập hợp hồ sơ chứng minh xuất xứ khi có yêu cầu sẽ gặp nhiều trở ngại.

Truy xuất nguồn gốc giúp doanh nghiệp kiểm soát nguyên liệu, minh bạch quy trình sản xuất và củng cố hồ sơ chứng minh xuất xứ hàng hóa khi tận dụng ưu đãi FTA.

Minh bạch hành trình từ nguyên liệu đến thành phẩm

Không chỉ với thực phẩm, yêu cầu minh bạch nguồn gốc còn đặt ra đối với các ngành công nghiệp sử dụng nhiều nguyên liệu đầu vào. Với ngành thép, việc chứng minh hành trình nguyên liệu từ đầu vào đến thành phẩm có ý nghĩa quan trọng trong quá trình kiểm soát xuất xứ.

Ông Lê Việt, Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL, cho biết khó khăn của doanh nghiệp là phải chứng minh rõ hành trình nguyên liệu từ đầu vào đến sản phẩm cuối cùng. Theo ông, yêu cầu này càng đáng chú ý khi hàng hóa tiếp cận những thị trường có đòi hỏi cao về tính minh bạch.

“Đối với một số thị trường có đòi hỏi khắt khe và minh bạch thì tôi nghĩ rằng việc kiểm soát nguồn nguyên liệu, minh bạch quy trình sản xuất và chứng minh xuất xứ hàng hóa không chỉ là trách nhiệm của doanh nghiệp mà còn cần sự tham gia của cộng đồng doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước”, ông Lê Việt chia sẻ.

Ông Lê Việt, Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL.

Ông Lê Việt cũng đề cập đến nhu cầu tiếp cận thông tin về quy tắc xuất xứ và thủ tục C/O. Doanh nghiệp mong muốn các cơ quan quản lý tiếp tục cập nhật quy định của từng thị trường, đồng thời cải thiện khả năng tra cứu, trao đổi và xử lý hồ sơ để doanh nghiệp, đối tác thuận lợi hơn trong quá trình chứng minh xuất xứ hàng hóa.

Từ thực tế này, có thể thấy truy xuất nguồn gốc không đơn thuần là gắn mã QR lên sản phẩm để người mua tra cứu. Giá trị quan trọng nằm ở dữ liệu phía sau mã nhận diện: nguyên liệu được cung cấp từ đâu, được tiếp nhận khi nào, trải qua những công đoạn sản xuất nào và được sử dụng để tạo ra sản phẩm gì. Các thông tin này cần có chứng từ, hồ sơ tương ứng để đối chiếu khi cơ quan có thẩm quyền hoặc đối tác yêu cầu xác minh.

Tuy nhiên, truy xuất nguồn gốc không thể thay thế việc xác định xuất xứ theo quy tắc của từng FTA. Một sản phẩm có thể ghi nhận đầy đủ địa điểm sản xuất, quá trình chế biến tại Việt Nam nhưng chưa chắc đã đáp ứng tiêu chí xuất xứ ưu đãi. Tùy từng mặt hàng, quy tắc có thể yêu cầu hàng hóa có xuất xứ thuần túy, đáp ứng tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hóa hoặc tỷ lệ hàm lượng giá trị khu vực.

Do đó, dữ liệu truy xuất và hồ sơ chứng minh xuất xứ cần được xây dựng song hành. Thông tin về nhà cung cấp, chứng từ mua nguyên liệu, định mức sử dụng và quy trình sản xuất phải được lưu giữ đầy đủ, thống nhất. Với doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu từ nhiều nhà cung cấp hoặc nhiều quốc gia, việc quản lý dữ liệu càng cần chặt chẽ để có thể giải trình khi cơ quan cấp C/O hoặc cơ quan hải quan yêu cầu xác minh.

Về phía cơ quan quản lý, việc hướng dẫn doanh nghiệp chuẩn hóa hồ sơ, cập nhật quy tắc xuất xứ theo từng thị trường và tăng cường khả năng tra cứu, xác minh dữ liệu là yêu cầu cần thiết. Đặc biệt, doanh nghiệp nhỏ và vừa cần được hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý nguyên liệu, lưu trữ chứng từ và tổ chức dữ liệu truy xuất, tránh để việc thực hiện chỉ dừng ở khâu gắn mã nhận diện trên sản phẩm.

Truy xuất nguồn gốc vì thế không phải một thủ tục bổ sung sau khi sản phẩm đã hoàn thành, mà cần được hình thành từ chính quá trình tạo ra hàng hóa. Khi dữ liệu về nguyên liệu và sản xuất được quản lý đầy đủ, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong việc chứng minh xuất xứ, đáp ứng yêu cầu cấp C/O và tận dụng ưu đãi thuế quan từ các FTA. Đây cũng là nền tảng để bảo vệ uy tín hàng hóa Việt Nam trước những yêu cầu ngày càng cao của thương mại quốc tế.