Nghị quyết 79: Chuyển từ thế 'phòng thủ' sang thế 'tấn công' và 'mở đường'

Ảnh minh họa: Hồng Đạt/TTXVN

Trong bối cảnh đất nước đang bước vào "kỷ nguyên vươn mình của dân tộc", việc Bộ Chính trị ban hành một Nghị quyết riêng biệt để tái định vị vai trò của kinh tế Nhà nước mang một thông điệp chính trị và kinh tế mạnh mẽ, quyết liệt.

Không còn là tư duy quản lý hành chính cứng nhắc, Nghị quyết 79 mở ra không gian cho sự "kiến tạo phát triển", nơi các "sếu đầu đàn" của nền kinh tế được trao quyền để dẫn dắt, nhưng cũng bị ràng buộc bởi những chuẩn mực quản trị khắt khe nhất của thế giới. Phóng viên TTXVN đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Chuyên gia kinh tế, Giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế (Đại học Kinh tế Quốc dân) để làm rõ những vấn đề này và đánh giá tính khả thi, giải pháp để đạt những mục tiêu mà Nghị quyết 79 nêu ra.

Thưa PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Nghị quyết 79 ra đời trong thời điểm nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước những cơ hội lịch sử. Một trong những điểm nhấn quan trọng nhất là việc tái khẳng định vai trò "chủ đạo" của kinh tế Nhà nước nhưng với một tâm thế hoàn toàn mới: Chuyển từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển. Là người quan sát lâu năm sự chuyển động của khu vực này, ông đánh giá thế nào về sự "lột xác" trong tư duy lần này?

Trước hết, chúng ta cần nhìn nhận một thực tế lịch sử rằng vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước là một nguyên tắc bất biến, đã được hiến định trong Hiến pháp. Nhìn lại chặng đường phát triển, từ thời kỳ kinh tế tập trung bao cấp với các xí nghiệp quốc doanh , đến giai đoạn chuyển đổi sang mô hình Liên hiệp các xí nghiệp sau giải phóng, rồi Tổng công ty 90-91 và hiện nay là các tập đoàn kinh tế, kinh tế Nhà nước vẫn luôn là "xương sống", là chỗ dựa vật chất quan trọng nhất để Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ chính trị, an ninh quốc phòng, đảm bảo việc làm và an sinh xã hội.

Tuy nhiên, Nghị quyết 79 lần này tôi đánh giá là một bước chuyển biến mang tính bước ngoặt. Điểm mới và đắt giá nhất nằm ở chỗ, Nghị quyết không chỉ tái khẳng định vai trò chủ đạo mà còn định danh rõ ràng sứ mệnh của kinh tế Nhà nước trong điều kiện mới: Đó phải là vai trò tiên phong, dẫn dắt và kiến tạo sự phát triển. Nghĩa là, doanh nghiệp Nhà nước không còn được phép hài lòng với việc "giữ vốn" hay làm những việc dễ dàng. Họ phải trở thành hình mẫu cho các thành phần kinh tế khác. Hơn thế nữa, kinh tế Nhà nước phải trở thành đại diện chính thức cho "vẻ đẹp" và uy tín của kinh tế quốc gia trên trường quốc tế. Điều này đòi hỏi sự tích hợp giữa tiến bộ công nghệ, khoa học quản trị hiện đại và văn hóa doanh nghiệp. Đặc biệt, nó đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng một đội ngũ doanh nhân Nhà nước thực sự tài ba, liêm chính và cống hiến. Đây là tư duy chuyển từ thế "phòng thủ" sang thế "tấn công" và "mở đường", tạo động lực mới cho cả nền kinh tế.

Một vấn đề luôn gây tranh luận là việc cân bằng giữa nhiệm vụ chính trị - vốn thường đòi hỏi sự hy sinh lợi ích kinh tế và hiệu quả thị trường - vốn tối đa hóa lợi nhuận. Với tư duy "kiến tạo" của Nghị quyết 79, liệu chúng ta có thể giải quyết được bài toán này và kỳ vọng vào một sự "sòng phẳng" trên thương trường giữa các thành phần kinh tế hay không, thưa ông?

Đây là một câu hỏi rất thực tế. Nếu kỳ vọng giải quyết triệt để vấn đề này ngay lập tức thì tôi e rằng chưa thể đạt được hoàn toàn trong giai đoạn hiện nay. Tuy nhiên, tôi nhìn thấy một sự tiệm cận rất rõ nét.

Đó là chúng ta cần sòng phẳng với nhau về bản chất sở hữu. Doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ và sử dụng tài sản thuộc sở hữu toàn dân, bao gồm đất đai và các nguồn lực quốc gia. Do đó, trách nhiệm phục vụ mục tiêu chính trị, phục vụ nhân dân toàn tâm toàn ý, thậm chí là vô điều kiện, là sứ mệnh cốt tử. Trong những tình huống đặc biệt như cứu trợ khẩn cấp, thảm họa thiên nhiên hay các vấn đề an ninh quốc gia, doanh nghiệp Nhà nước phải là người đi đầu, chấp nhận hy sinh lợi ích kinh tế. Ngược lại, doanh nghiệp tư nhân dựa trên sở hữu tư nhân, vận hành theo quy luật thị trường với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận.

Tuy nhiên, Nghị quyết 79 đang kéo gần khoảng cách này lại. Tôi hình dung về một tỷ lệ tương đối trong giai đoạn quá độ này: Chẳng hạn doanh nghiệp Nhà nước sẽ dành khoảng 30% nguồn lực cho nhiệm vụ chính trị và 70% còn lại phải vận hành hoàn toàn theo cơ chế thị trường sòng phẳng để cùng tồn tại và phát triển.

Về sự bình đẳng, tôi cho rằng mức độ chênh lệch không còn lớn. Hiện nay, hầu hết các doanh nghiệp đều hoạt động dưới một hệ thống luật pháp thống nhất. Trừ những lĩnh vực đặc thù bất khả kháng, còn lại sự sòng phẳng đang dần được thiết lập. Doanh nghiệp Nhà nước không còn là "con cưng" được ưu ái vô lý, mà phải chứng minh năng lực thực sự. Chúng ta cần thêm thời gian để nền kinh tế phát triển lên trình độ cao hơn thì hai mục tiêu này mới có thể trùng khớp, nhưng hướng đi hiện tại mà Nghị quyết vạch ra là hoàn toàn đúng đắn.

Thưa ông, một trong những điểm gây chú ý của Nghị quyết 79 là các con số mục tiêu vô cùng cụ thể và đầy tham vọng đến năm 2030 như: Hình thành 50 doanh nghiệp Nhà nước thuộc Top 500 Đông Nam Á, 1-3 doanh nghiệp lọt Top 500 toàn cầu và 3 ngân hàng thương mại lọt Top 100 châu Á. Nhìn vào thực tế, ông đánh giá thế nào về tính khả thi của những con số này?

Thoạt nghe, những con số này có vẻ rất thách thức và đầy kỳ vọng. Nhưng nếu phân tích sâu vào nội tại và quá trình vận động của hệ thống doanh nghiệp Nhà nước, tôi đánh giá tính khả thi là rất cao.

Bởi thứ nhất, chúng ta đã trải qua một quá trình cần thiết. Theo số liệu mới cập nhật từ Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), từ chỗ có khoảng 12.000 doanh nghiệp, chúng ta đã tinh gọn xuống còn 6.000 và hiện nay còn khoảng 866 doanh nghiệp có vốn Nhà nước; trong đó khoảng 500 doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước. Doanh nghiệp Nhà nước đóng góp khoảng 12,5% GDP và 27-30% tổng thu ngân sách (không kể dầu thô), tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt trong các lĩnh vực chiến lược như năng lượng, hạ tầng, viễn thông, logistic, an ninh - quốc phòng. Số lượng doanh nghiệp Nhà nước giảm đi nhưng chất lượng tăng lên vượt bậc. Cơ chế thị trường đã đào thải những đơn vị yếu kém. Những doanh nghiệp còn trụ lại được sau quá trình tái cơ cấu và sự đào thải khốc liệt đó đều là những đơn vị có giá trị cốt lõi tốt, năng lực kiên cường và sức chống chịu cao trước áp lực xã hội.

Thứ hai, thực tế chứng minh chúng ta đã có những "hạt giống đỏ" đủ tầm vóc. Trong lĩnh vực công nghệ - viễn thông: Chúng ta đã có những tập đoàn vươn tầm châu lục, thậm chí đứng đầu khu vực. Trong lĩnh vực tài chính: Một số ngân hàng thương mại nhà nước đã tiệm cận Top đầu Đông Nam Á và lọt vào các danh sách uy tín. Các lĩnh vực khác như năng lượng, dệt may, lương thực thực phẩm cũng đang có những bước tiến vững chắc.

Để những "Sếu đầu đàn" này thực sự cất cánh và hiện thực hóa mục tiêu 5 năm tới, chúng ta cần một lộ trình "tăng lực" tập trung vào ba mũi nhọn là: Đầu tư mạnh mẽ cho công nghệ và đổi mới sáng tạo; cải thiện bộ máy quản trị hướng tới chuẩn mực quốc tế và tiếp tục sàng lọc, trọng dụng nhân tài quản trị. Khi kết hợp được nền tảng nội lực sẵn có với cơ chế "cởi trói" của Nghị quyết 79, tôi tin rằng các mục tiêu trên không những đạt được mà chúng ta còn có thể kỳ vọng vào sự vượt mức ở một số chỉ tiêu.

Nghị quyết 79 đặt ra yêu cầu 100% doanh nghiệp Nhà nước áp dụng quản trị trên nền tảng số và các tập đoàn phải theo chuẩn mực OECD. Đây là một bước tiến lớn về chất nhằm minh bạch hóa tình hình quản lý vốn Nhà nước. Tuy nhiên, áp dụng chuẩn OECD đồng nghĩa với việc chấp nhận sự giám sát khắt khe và công khai tối đa. Theo ông, đâu là rào cản cần vượt qua để doanh nghiệp Nhà nước đáp ứng được các chuẩn mực này?

Chuẩn mực OECD hiện là "thước đo vàng", là tiêu chuẩn quản trị tiên tiến nhất thế giới hiện nay. Việc áp dụng tiêu chuẩn này là xu thế tất yếu. Tuy nhiên, rào cản nằm ở sự khác biệt về hệ giá trị và cơ chế sở hữu. Khó khăn lớn nhất, theo tôi, xuất phát từ sự vênh trong khái niệm sở hữu. OECD được xây dựng trên nền tảng kinh tế thị trường phát triển với sở hữu tư nhân rõ ràng, trong khi chúng ta là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nơi doanh nghiệp Nhà nước sử dụng tài sản thuộc sở hữu toàn dân. Khái niệm này chưa có tiền lệ trong các bộ quy tắc của OECD dẫn đến những khó khăn nhất định khi vận dụng.

Khó khăn thứ hai là tính công khai, minh bạch. Như tôi đã nói, doanh nghiệp Nhà nước còn gánh vác nhiệm vụ chính trị, an ninh, giải quyết các vấn đề xã hội cấp bách chưa có trong kế hoạch. Việc công khai toàn bộ theo chuẩn OECD đòi hỏi một cơ chế giám sát cực kỳ chặt chẽ, đặc biệt là sự giám sát của công chúng và cộng đồng – điều mà chúng ta mới đang ở bước đầu thử nghiệm.

Tuy nhiên, khó khăn không có nghĩa là không làm được. Chúng ta không nên máy móc mà cần có phương thức vận dụng linh hoạt. Tôi cho rằng, nếu chúng ta quyết tâm, chúng ta có thể đạt được độ tương thích khoảng 80-90% với chuẩn OECD, đó đã là một thành công rực rỡ.

Riêng về chuyển đổi số, tôi rất lạc quan. Các tập đoàn kinh tế Nhà nước hiện nay đang là những người đi đầu và làm rất mạnh mẽ. Điển hình như Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội (Viettel) dường như đã số hóa gần như 100%. Các tập đoàn khác cũng đang bám đuổi rất sát. Với đà này, cùng quyết tâm chính trị cao từ Nghị quyết 79, tôi tin rằng chỉ mất khoảng 3-5 năm thử nghiệm và triển khai, chúng ta sẽ hoàn thành mục tiêu này.

Cuối cùng, nhìn từ góc độ tổng thể nền kinh tế, ông kỳ vọng thế nào về sự tương tác giữa khu vực kinh tế Nhà nước "mới" này với khu vực kinh tế tư nhân?

Tôi cho rằng thông điệp lớn nhất của Nghị quyết 79 là sự cộng hưởng. Khi kinh tế Nhà nước rũ bỏ tư duy "giữ vốn" để chuyển sang "mở đường", họ sẽ không cạnh tranh miếng bánh nhỏ với tư nhân. Thay vào đó, những "sếu đầu đàn" Nhà nước sẽ kiến tạo nên những đại dự án hạ tầng, năng lượng, công nghệ... tạo ra một hệ sinh thái khổng lồ nơi các doanh nghiệp tư nhân có thể tham gia vào chuỗi giá trị. Đây chính là mô hình "tương hỗ" để cả nền kinh tế cùng lớn mạnh, hiện thực hóa khát vọng quốc gia thịnh vượng.

Trân trọng cảm ơn ông!

Ngọc Quỳnh/TTXVN (Thực hiện)