Nghị quyết 80 - Hệ điều hành cho văn hóa Việt Nam - Kỳ 4: Đào tạo 'nhân lực thực chiến' cho nền kinh tế sáng tạo

Tuy nhiên, một thực tế đầy thách thức đang đặt ra: Chúng ta có một "mỏ quặng" di sản đồ sộ nhưng lại đang thiếu những "nghệ nhân số" đủ tầm để chế tác thành những sản phẩm văn hóa có giá trị toàn cầu.

Đào tạo nguồn nhân lực theo mô hình "thực chiến" gắn với hệ sinh thái số vì thế không còn là yêu cầu của riêng ngành giáo dục, mà là nhiệm vụ cấp thiết của toàn nền văn hóa.

Nhận diện chân dung nhân lực "lai ghép" trong kỷ nguyên số

Sự bùng nổ của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đã xóa nhòa ranh giới giữa sáng tạo văn hóa và công nghệ cao.

Một biên kịch hôm nay không chỉ cần giỏi văn chương mà phải hiểu về thuật toán phân phối nội dung; một quản lý nghệ thuật không chỉ cần am hiểu mỹ học mà phải tinh thông về quản trị tài sản trí tuệ và kinh tế số.

Chương trình minishow thực cảnh đa điểm chạm độc bản tại Ninh Bình với chủ đề “Khúc hát thiên nhiên” và sự kiện “Xuân dẫn lối” thu hút đông người dân, du khách trong nước và quốc tế. Ảnh: Thùy Dung - TTXVN

Khắc họa chân dung nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu mới, TS. Nguyễn Thị Thu Thủy và TS. Nguyễn Đức Tuấn, Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh đề xuất bộ ba giá trị cốt lõi "Tâm - Tầm - Tài": "Chữ 'Tâm' chính là tình yêu, đam mê và trân trọng giá trị nội sinh, bản sắc dân tộc. Chữ 'Tầm' chính là tầm nhìn thời đại, giao lưu và hội nhập, quảng bá giá trị văn hóa Việt trên trường quốc tế. Chữ 'Tài' là làm chủ công nghệ, kỹ năng sáng tạo trong kỷ nguyên số. Chữ 'Tài' gắn liền với nhiệm vụ chuyển đổi số và ứng dụng khoa học công nghệ".

Cũng theo hai chuyên gia này, nguồn nhân lực trong kỷ nguyên số phải là những nhân sự mang tính "lai ghép" (hybrid), có khả năng "toàn cầu hóa các yếu tố bản địa", biết cách sử dụng ngôn ngữ chung của thế giới như các tiêu chuẩn quản trị, quy luật thị trường và sở hữu trí tuệ để kể câu chuyện của riêng Việt Nam.

Đây chính là nền tảng để xây dựng "sức mạnh mềm" quốc gia, biến văn hóa thành một đại sứ hiệu quả trong công cuộc đối ngoại và phát triển kinh tế.

Hơn 500 nghệ sĩ, nghệ nhân biểu diễn múa Lân – sư – rồng, múa rối cạn, chèo tàu, hát Trống quân, biễu diễn thực cảnh “Tinh hoa Bắc Bộ” tạo nên bức tranh mùa thu sống động, giàu bản sắc trong khuôn khổ Festival Thu Hà Nội lần thứ 3. Ảnh: Hoàng Hiếu - TTXVN

Giải pháp phá vỡ độ trễ hệ thống

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là độ trễ mang tính cấu trúc giữa chu kỳ tri thức đại học và tốc độ đổi mới công nghệ.

Trong khi công nghệ sáng tạo thay đổi từng tháng, quy trình phê duyệt chương trình đào tạo truyền thống thường kéo dài hàng năm, dẫn đến tình trạng sinh viên vừa ra trường đã bị "lỗi thời" về kỹ năng thực tiễn.

Để tháo gỡ nghịch lý này, ThS Nguyễn Thanh Việt, Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Intracom đã đề xuất mô hình "Sandboxing trong đào tạo" - kiến tạo những "đặc khu học thuật" ngay trong lòng đại học.

Đoàn nghệ thuật Triều Khúc tham dự với điệu múa "Con đĩ đánh bồng" tại Festival Thu Hà Nội lần thứ 3. Ảnh: Hoàng Hiếu - TTXVN

Ông phân tích: "Thuật ngữ 'Sandbox' vốn xuất phát từ lĩnh vực công nghệ thông tin và tài chính, chỉ một môi trường thử nghiệm tách biệt, nơi các ý tưởng mới có thể được vận hành mà không gây rủi ro cho hệ thống lớn. Tại đây, nhà trường và doanh nghiệp được phép thử nghiệm các học phần ngắn hạn dựa trên biến động của thị trường mà không cần chờ đợi quy trình đổi mới khung chương trình tổng thể; cấp quyền truy cập cho sinh viên vào các dự án thương mại thực tế dưới sự bảo trợ của cả giảng viên và chuyên gia thực chiến".

Hàn Quốc đã áp dụng cơ chế này qua Đạo luật Thúc đẩy công nghiệp văn hóa, cho phép linh hoạt điều chỉnh tới 30% nội dung đào tạo hàng năm. Kết quả là chỉ số "thích ứng thị trường" của sinh viên sáng tạo số đạt mức 85%, vượt xa mô hình truyền thống.

Show diễn “Mỹ cảm trong sương” quy tụ hơn 20 nghệ sỹ đa ngành với tinh thần “Hồn đất - Hồn nghề” ở xứ trà B’Lao (Lâm Đồng) tháng 12/2025. Ảnh: Nguyễn Dũng – TTXVN

Khi giảng đường là xưởng dự án thực chiến

Để nguồn nhân lực không còn "yếu về năng lực thực hành và khả năng thích nghi", cần một cơ chế liên kết hữu cơ giữa Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp (Triple Helix). Ở đó, doanh nghiệp không chỉ là đơn vị tiếp nhận thực tập mà phải là chủ thể đồng kiến tạo tri thức ngay từ đầu chuỗi giá trị.

Luận giải về cơ chế này, ThS Nguyễn Thanh Tùng, Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh nhấn mạnh: "Đổi mới sáng tạo là kết quả của tương tác phi tuyến giữa ba chủ thể: Nhà nước, Nhà trường và Doanh nghiệp. Nhà trường ngoài đào tạo còn sản xuất tri thức ứng dụng; Doanh nghiệp không chỉ thương mại hóa mà còn tham gia đồng thiết kế tri thức và sản phẩm sáng tạo".

Từng là loại hình âm nhạc được biểu diễn trong các nghi lễ cung đình triều Nguyễn, nhã nhạc cung đình Huế ngày nay vẫn cất lên giữa những không gian quen thuộc của Đại Nội. Khi di sản được đặt vào đời sống đương đại, theo định hướng của Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, những thanh âm cung đình không chỉ đứng yên trong quá khứ, mà đang được dần lan tỏa, đến gần hơn với công chúng hôm nay. Ảnh: Vân Chi/TTXVN

Cụ thể hơn, mô hình này đòi hỏi sự luân chuyển nhân lực hai chiều: Giảng viên được tham gia "nhân sự thường trú" tại các studio, doanh nghiệp số để giải mã các bài toán quản trị thực tế; ngược lại, các chuyên gia, giám đốc sáng tạo từ doanh nghiệp sẽ trực tiếp tham gia giảng dạy thực chiến tại các xưởng ứng dụng của đại học. Khi đó, sinh viên sẽ được "luyện tài" thông qua các dự án có ngân sách thực, chịu áp lực tiến độ thực và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường.

Theo TS Vũ Thị Phương và ThS Nguyễn Thị Phà Ca, Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh, đây là quá trình chuyển đổi từ đào tạo nhân lực "thực hiện nhiệm vụ" sang đào tạo nhân lực "kiến tạo giá trị".

Gen Z và sứ mệnh của "Công dân bản địa số"

Nhấn mạnh vai trò của giới trẻ, Huỳnh Thảo Nguyên, Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh nhận định: "Gen Z không chỉ là người tiêu dùng văn hóa mà còn là nhà sáng tạo nội dung, người kể chuyện văn hóa, người lan tỏa giá trị Việt Nam trên không gian mạng. Gen Z giúp 'làm mới' di sản văn hóa, là lực lượng quan trọng của kinh tế sáng tạo, góp phần xây dựng sức mạnh mềm Việt Nam, họ chính là 'đại sứ văn hóa số' của Việt Nam trong thời đại mới".

"In bóng Long thành" là vở diễn kết hợp múa, rối cạn, những tác phẩm hội họa giàu tính biểu tượng, cùng tín ngưỡng thờ Mẫu và âm nhạc dân gian đặc trưng của Thăng Long - Hà Nội. Ảnh: Khánh Hòa - TTXVN

Do đó, các cơ sở đào tạo cần chuyển mạnh sang mô hình "đại học sáng tạo - đại học số", nơi trao quyền cho sinh viên được thử nghiệm, khác biệt và thậm chí là thất bại trong các dự án khởi nghiệp.

Như lời của ThS Lê Đoàn Thành Tài, Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh, lực lượng lao động trẻ là những "công dân bản địa số" nhạy bén, họ không chỉ sử dụng công nghệ như công cụ ngoại vi mà thực sự tư duy và sáng tạo thông qua lăng kính công nghệ. Họ chính là "chìa khóa" để biến văn hóa từ nguồn lực tiềm tàng thành sức mạnh kinh tế thực thụ.

Từ "quản lý văn hóa" sang "quản trị văn hóa"

Hành trình đào tạo nhân lực thực chiến sẽ không thể thành công nếu tư duy quản lý vẫn dậm chân tại chỗ.

TS. Trịnh Đăng Khoa, Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh đã chỉ rõ yêu cầu chuyển dịch: "Chuyển từ 'quản lý văn hóa' sang 'quản trị văn hóa' theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW. Quản trị văn hóa hiện đại lấy hiệu quả và sự tham gia đa trung tâm (Nhà nước - thị trường - xã hội - cộng đồng sáng tạo) làm nguyên tắc cốt lõi; lấy minh bạch, trách nhiệm giải trình làm nền tảng".

"In bóng Long thành" mở ra một không gian nghệ thuật đậm đặc tinh hoa văn hóa, một miền ký ức sống động được gợi lên thông qua nghệ thuật, giúp người xem và du khách hiểu hơn về lịch sử, về nếp sống, tâm hồn của Thủ đô nghìn năm văn hiến. Ảnh: Khánh Hòa - TTXVN

Sự thay đổi này đòi hỏi các trường đại học văn hóa nghệ thuật phải tái cấu trúc chương trình theo hướng liên ngành Art-Tech (Nghệ thuật tích hợp Công nghệ) và Art-Biz (Nghệ thuật gắn với Kinh doanh).

Đại học phải thực sự trở thành "hạ tầng mềm" của nền công nghiệp văn hóa số, nơi không chỉ cung cấp bằng cấp mà là nơi nhào nặn ra những thủ lĩnh sáng tạo đủ bản lĩnh dẫn dắt dòng chảy văn hóa Việt Nam trong không gian mạng toàn cầu.

Bài viết: Khôi Nguyên

Báo: Thể thao và Văn hóa