NGHỊ QUYẾT 80-NQ/TW: 'CHÌA KHÓA' KHAI PHÓNG NGUỒN LỰC VĂN HÓA HUẾ - Kỳ 1: Huế trước sứ mệnh mới

"Một nửa Việt Nam ở Huế", "Trốn cả thế giới đi Huế, ai ngờ gặp cả thế giới ở Huế" - câu nói này phủ sóng trên các nền tảng số cuối tháng 4/2026 và rộ lên dịp 2/9 năm nay tạo thành một “trend meme”. Hình ảnh biển người tràn vào cửa Ngọ Môn - Đại Nội kéo theo cơn sốt truyền thông trên mạng xã hội.

Trong khi đó, ở “đời thực”, dịp Quốc khánh vừa qua, Huế nằm trong top 10 tỉnh thành doanh thu du lịch trên ngàn tỷ với lượng khách hơn 651.000 lượt, tăng khoảng 231% so với cùng kỳ năm 2025; công suất phòng đạt 95% - 100% trong các ngày cao điểm.

Đằng sau một “trend meme” dí dỏm ấy gợi lên câu hỏi đáng quan tâm: điều gì khiến một đô thị cổ kính tạo nên sức hút lớn đến vậy? Liệu sức hút ấy có thể được chuyển hóa thành nguồn lực phát triển hay không?

23 năm gắn bó với công việc bảo tồn, hồi sinh di sản Huế, nữ chuyên gia phục chế Andrea Teufel đặc biệt nhấn mạnh tính độc bản của nguồn tài nguyên. “Huế không chỉ có nhiều di tích lịch sử còn tồn tại mà những di tích đó là phiên bản duy nhất trên thế giới”, bà nói. Với chuyên gia người Đức này, Cố đô Huế liên tục mở ra những lớp giá trị mới mẻ khiến bà muốn sống, muốn đóng góp kiến thức, kinh nghiệm nhằm hồi sinh những giá trị ngỡ đã lùi vào quá khứ. 

Từ chất liệu văn hóa quê nhà, Phan Ngọc Hiếu, nhà sáng lập thương hiệu Maypaperflower đưa những cành hoa giấy thủ công rực rỡ có mặt ở 10 quốc gia. Theo Hiếu, nền tảng di sản của Huế, đặc biệt kỹ thuật làng nghề Thanh Tiên hơn 300 năm tuổi tạo nguồn cảm hứng khởi nghiệp; mang đến cho người trẻ chất liệu độc đáo để sáng tạo và đưa văn hóa Huế đi xa.

Dưới góc nhìn nghiên cứu, xứ sở Thần kinh mang trong mình nhiều trầm tích văn hóa vô giá. Trong một hội thảo khoa học quốc tế về di sản, PGS.TS Nguyễn Xuân Tế (Trường ĐH Văn Lang - Hà Nội) và TS Vũ Toản (Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh) dùng từ “tài nguyên di sản vô song” để nói về quần thể di sản Huế.

Hai nhà nghiên cứu này lý giải: Huế sở hữu tọa độ di sản hội tụ 8 dấu ấn di sản được UNESCO công nhận có tính nguyên gốc cao. Vùng đất giàu trầm tích văn hóa còn có mô hình vận hành đột phá: Festival Huế được tổ chức thành công rực rỡ 24 năm qua, trở thành cầu nối hiệu quả đưa các giá trị di sản vào nhịp sống đương đại. Huế cũng giữ vị thế quốc tế quan trọng khi là thành viên hạt nhân của mạng lưới các thành phố di sản OWHC-AP.

Đưa ra con số thực chứng mạnh mẽ, PGS.TS Nguyễn Xuân Tế và TS Vũ Toản nêu: Cố đô Huế thu hút hơn 2.000 tỷ đồng kinh phí trùng tu cho 200 hạng mục di tích kể từ năm 1982; nhận được sự ủng hộ, đồng hành quốc tế trong các hoạt động liên quan đến di sản.

Còn đối với PGS.TS Đặng Văn Bài - Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, nguyên Cục trưởng Cục Di sản Văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) thì Huế là một đô thị di sản cảnh quan - hình thái - văn hóa "độc nhất vô nhị" tại Việt Nam bởi vùng đất này mang tổ hợp tính toàn vẹn và sự kết nối hữu cơ giữa tự nhiên, quy hoạch, kiến trúc và con người.

Điều này cho thấy Huế sở hữu một hệ sinh thái văn hóa đặc biệt, nhưng giá trị kinh tế thực sự mà hệ sinh thái ấy tạo ra chưa như kỳ vọng. Đó cũng là một trong những vấn đề được lãnh đạo Chính phủ nêu ra khi làm việc với Huế.

Tại Phiên họp thứ hai Ban Chỉ đạo Trung ương về thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm lưu ý: bảo tồn văn hóa trong kỷ nguyên số là phải làm cho di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại, phải số hóa để giáo dục, sáng tạo, lan tỏa và trở thành nguồn lực cho phát triển, cho công nghiệp văn hóa và cho trí tuệ nhân tạo của Việt Nam.

Kỳ vọng ở vùng đất nơi di sản đã trở thành “căn cước” đô thị, trong buổi làm việc với Huế tháng 7/2026, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh: Huế phải đi đầu trong thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW!

Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu đặc biệt lưu ý và yêu cầu: “Huế không nhất thiết chạy đua với các địa phương khác về công nghiệp, xây dựng nhưng phải đi đầu trong thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW; biến di sản thành tài sản, chuyển hóa giá trị văn hóa thành sản phẩm, dịch vụ, việc làm và nguồn thu; đồng thời bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển”. Phó Thủ tướng đề nghị thành phố tiên phong thực hiện 5 nhiệm vụ quan trọng.

Trong số các nhiệm vụ được giao, một việc chưa có tiền lệ đáng chú ý: Huế sẽ thí điểm “đo” giá trị kinh tế của di sản và đóng góp của văn hóa vào GRDP, đưa kết quả này thành chỉ tiêu điều hành hằng năm.

Trọng trách này cho thấy, khi những giá trị khó nhận diện được đặt lên bàn cân kinh tế, cách nhìn về di sản buộc phải thay đổi. Từ trước đến nay, Huế có thể thống kê lượt khách, lượt bán vé vào thăm di tích, kinh phí đầu tư cho trùng tu trong khi yêu cầu đặt ra cần câu trả lời mỗi đồng đầu tư cho văn hóa tạo ra bao nhiêu việc làm, thu nhập, lan tỏa sang du lịch, dịch vụ, thương mại; giá trị đầu tư trở lại cho di sản và cộng đồng…

Lượng ước thước đo, TS Nguyễn Hải Nam, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội (đại biểu Quốc hội thuộc Đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Huế) lưu ý: “Doanh thu là tổng số tiền thu được từ việc bán hàng hóa, dịch vụ. Giá trị tăng thêm là phần giá trị mới được tạo ra sau khi trừ đi các chi phí trung gian đầu vào. Đóng góp vào GRDP phản ánh phần giá trị tăng thêm của hoạt động đó trong tổng giá trị sản phẩm được tạo ra trên địa bàn… Vì vậy, doanh thu lớn chưa đồng nghĩa với giá trị tăng thêm hay đóng góp GRDP lớn; muốn đánh giá đầy đủ phải xem cả hiệu quả trực tiếp và tác động lan tỏa”.

Theo báo cáo của Ban Tuyên giáo Trung ương trong buổi làm việc với các ban ngành, đây cũng là khoảng trống chung của cả nước bởi hệ thống thống kê hiện chưa lượng hóa đầy đủ giá trị tăng thêm, việc làm, thu nhập, bản quyền, tài sản trí tuệ và những tác động lan tỏa của văn hóa vào GDP/GRDP.

Về vấn đề này, PGS.TS Đặng Văn Bài nhìn nhận: “Cuộc thí điểm này đánh dấu sự chuyển đổi từ "Bảo tồn thuần túy tốn ngân sách" sang "Tư duy đầu tư di sản như một nguồn lực đặc biệt". Đây là sự thay đổi lớn về thể chế và nhận thức phát triển. Bởi một khi Huế lượng hóa được giá trị kinh tế của di sản, thành phố sẽ có cơ sở ban hành chính sách đặc thù, phân bổ ngân sách theo hiệu quả đầu tư; tháo gỡ các vướng mắc về vốn và tín dụng văn hóa”, PGS.TS Đặng Văn Bài nói.

Nghị quyết 80-NQ/TW đặt Huế trước một bước chuyển căn bản: từ một thành phố mạnh về bảo tồn di sản sang địa phương tiên phong chứng minh rằng, văn hóa và di sản có thể trở thành một cấu phần thực chất trong mô hình tăng trưởng. Không ngẫu nhiên Chính phủ đặt ra cho Huế những yêu cầu đổi mới tư duy vượt tầm. Điều quan trọng, Huế nhận “đề bài” và giải bài toán này như thế nào để đáp ứng kỳ vọng về một mô hình phát triển đặc thù, nơi văn hóa di sản vừa được bảo tồn, vừa trở thành nguồn lực cho tương lai.

Trong lời “hiệu triệu” của Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu, “đi đầu” không còn là danh hiệu đơn thuần, đó là dám làm một việc chưa có tiền lệ để tạo ra một cách phát triển mới.

Định tính hai từ “đi đầu”, PGS.TS Trần Đình Thiên, thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng Chính phủ nhận định: “Tôi nghĩ, Huế sẽ đi trước, đi đầu cả nước trong việc phát triển nền kinh tế di sản - công nghiệp văn hóa. Nhưng nói đến “lựa chọn” thì về nguyên tắc, Huế vẫn chọn như “số đông” - định hướng phát triển kinh tế của địa phương mình theo nguyên tắc thị trường, nghĩa là căn cứ vào lợi thế, xu thế thị trường, xu thế thời đại để chọn cơ cấu ngành phù hợp.

Huế đang chọn đúng lợi thế, phát triển trục kinh tế di sản - công nghiệp văn hóa. Kiên định với sự lựa chọn này, có tầm nhìn toàn cầu - mở, đặt mình vào vị thế đua tranh quốc tế, dựa vào đó mà “mượn sức” để bứt phá, sẽ không dễ dàng, nhưng Huế sẽ thành công. Và điều thuyết phục nhất chính là chuyển từ “có di sản” sang “sống được bằng di sản”.

Nhằm thực hiện lời giải cho sứ mệnh mang tính mở đường này, Huế phải thay đổi tư duy để đi trước, dẫn đầu. PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội (nay là Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương) cho hay: “Đi đầu” trước hết phải là đi đầu về mô hình phát triển, trong đó văn hóa không đứng bên ngoài hay đi sau kinh tế, mà trở thành nền tảng, nguồn lực và hệ điều tiết đối với toàn bộ quá trình phát triển đô thị.

Như vậy, sự “đi đầu” phải được đo bằng khả năng giải quyết những bài toán mà nhiều đô thị di sản đang gặp phải: bảo tồn mà không đóng băng di sản; phát triển kinh tế nhưng không phá vỡ cảnh quan, môi trường và bản sắc; thu hút du lịch nhưng không biến cộng đồng thành phông nền; đưa công nghệ vào di sản nhưng không làm mất đi tính chân thực; tạo ra giá trị kinh tế nhưng lợi ích phải quay trở lại phục vụ bảo tồn và nâng cao đời sống Nhân dân.

Thước đo thực chất phải là kết quả trong đời sống: di sản được bảo vệ tốt hơn; người dân được hưởng lợi nhiều hơn; doanh nghiệp văn hóa phát triển; nghệ nhân, nghệ sĩ và người lao động sáng tạo có thu nhập ổn định; sản phẩm mang bản sắc Huế có sức cạnh tranh; người trẻ có cơ hội lập nghiệp bằng sáng tạo... “Đi đầu trong ngữ cảnh này chính là tạo được một mô hình có khả năng truyền cảm hứng và cung cấp kinh nghiệm chính sách cho cả nước”, PGS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Đồng điệu với góc nhìn về trọng trách “mở đường”, ông Cung Trọng Cường, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP. Huế, Giám đốc Hue Innovation Hub nêu quan điểm: “Huế phải đi đầu trong việc chứng minh một mô hình phát triển mới của Việt Nam: phát triển dựa trên văn hóa, di sản, sinh thái và tri thức”.

Tự tin về khả năng “thử nghiệm” của Huế, ông Cường phân tích: Huế đã từng bước xây dựng nền tảng cho mô hình này từ Nghị quyết 54-NQ/TW năm 2019 về xây dựng và phát triển tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là TP. Huế) đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Nghị quyết 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa. Cùng với Nghị quyết 80-NQ/TW, các định hướng đó có điều kiện thuận lợi hơn để được thể chế hóa và triển khai đồng bộ. Vai trò “đi đầu” của Huế còn tạo ra những mô hình thí điểm để cả nước có thể tham khảo trong phát triển đô thị di sản và kinh tế văn hóa.

Sở hữu kho tàng văn hóa “vô song” nhưng các lợi thế này đã tạo ra giá trị như thế nào đóng góp cho nền kinh tế? Đó là thách thức không nhỏ trong mục tiêu đưa văn hóa thành nguồn lực nội sinh, động lực và trụ cột của phát triển.