Nghị quyết 80 - 'soi đường' cho văn hóa Việt Nam: Đưa di sản thành tài sản

Trong 8 nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm đặt ra tại Nghị quyết số 80-NQ/TW (gọi tắt là Nghị quyết 80), Bộ Chính trị yêu cầu tiến hành nghiên cứu và định giá tổng giá trị kinh tế (TEV), phát triển thương hiệu điểm đến Việt Nam trên toàn cầu, biến di sản thành tài sản, hình thành mô hình "di sản dẫn dắt phát triển kinh tế" tại các khu di sản thế giới và một số đô thị di sản...

Còn "mạnh ai nấy làm"

Việt Nam sở hữu kho tàng di sản thế giới đồ sộ như quần thể Vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà, Tràng An, Hội An hay Cố đô Huế… Tuy nhiên, để chuyển hóa từ tiềm năng di sản sang tài sản kinh tế và đóng vai trò dẫn dắt, có những điểm nghẽn cần được khơi thông.

Ông Trần Thế Dũng, Tổng giám đốc Công ty Lữ hành Vietluxtour, nhận xét thời gian qua, chúng ta chưa khai thác hiệu quả di sản như kỳ vọng đặt ra tại Nghị quyết 80. Nhiều di sản mới chỉ dừng lại ở việc bán vé tham quan và ngắm cảnh, thiếu các dịch vụ trải nghiệm. Khách du lịch, đặc biệt là khách quốc tế cao cấp, họ không chỉ muốn "xem" di sản, mà muốn "sống" cùng di sản. Như tại Huế, nếu chỉ tham quan Đại Nội rồi về thì giá trị kinh tế thu được rất thấp. Nhưng nếu tái hiện được các nghi thức cung đình, dạ yến, hoặc các show diễn thực cảnh có chiều sâu như cách Hội An làm với "Ký ức Hội An", thì giá trị gia tăng của tấm vé tham quan sẽ gấp nhiều lần.

Theo ông Dũng, di sản là lõi, nhưng cái để giữ chân du khách là hệ sinh thái dịch vụ ở vùng đệm (lưu trú, ẩm thực, giải trí, quà lưu niệm đặc thù). Hiện nay, sự kết nối này ở một số nơi còn lỏng lẻo. Sản phẩm lưu niệm tại các khu di sản vẫn còn đơn điệu, trùng lặp, thiếu tính độc bản và chưa mang được "hồn cốt" của di sản đó. Điều này làm giảm tỉ suất lợi nhuận trên mỗi đầu khách. "Đôi khi vì áp lực tăng trưởng nóng, một số điểm đến chấp nhận đánh đổi môi trường cảnh quan để đón lượng khách khổng lồ vượt quá sức chứa của di sản. Điều này dẫn đến trải nghiệm khách hàng bị suy giảm, di sản bị xuống cấp, tạo ra rủi ro cho sự phát triển bền vững lâu dài" - ông Dũng cảnh báo.

Theo giới chuyên môn, Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển công nghiệp văn hóa có đề cập việc huy động nguồn lực, nâng chất hạ tầng và nhân lực văn hóa, chính là đặt ngành du lịch vào đúng tâm điểm để phát huy: Nếu di sản không trở thành "tài sản kinh tế" thì chính doanh nghiệp (DN) và cộng đồng quanh di sản là những người mất cơ hội trước tiên.

Ông Phạm Anh Vũ, Phó Tổng giám đốc Công ty Du lịch Việt, nói rằng nhìn vào Hạ Long, Tràng An, Hội An, Huế…, có thể thấy rõ di sản bị khai thác nhiều nhưng các lợi ích gia tăng cho cộng đồng như phần thu nhập trực tiếp, ổn định cho người dân địa phương chưa tương xứng. Người dân vùng di sản vẫn đứng ngoài cuộc, sống bằng sinh kế cũ, hoặc làm dịch vụ tự phát nhỏ lẻ, bấp bênh.

Cũng theo ông Vũ, quản lý di sản đang còn "mạnh ai nấy làm", thiếu mô hình phát huy giá trị kinh tế từ di sản. Hiện nay ngành văn hóa, địa phương quản lý di sản, DN tự xây dựng sản phẩm bán tour và cộng đồng địa phương đứng giữa chứ chưa được xem như chủ thể bảo tồn và phát triển gắn với quyền lợi và trách nhiệm.

Quần thể vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà (thuộc địa bàn tỉnh Quảng Ninh và TP Hải Phòng) được công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới. Trong ảnh: Khách du lịch tham quan vịnh Hạ LongẢnh: TRỌNG ĐỨC

Để di sản dẫn dắt phát triển kinh tế

Theo các chuyên gia, quản lý và khai thác các di sản thế giới tại Việt Nam đang tạo những nguồn thu quan trọng cho du lịch, đồng thời góp phần định vị hình ảnh quốc gia trên bản đồ du lịch thế giới. Nhưng nếu đặt trong yêu cầu phát triển bền vững và tinh thần của Nghị quyết 80, di sản vẫn chưa thực sự được phát huy như một "tài sản" kinh tế chiến lược, có khả năng lan tỏa và dẫn dắt phát triển lâu dài.

TS Dương Đức Minh, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch TP HCM, nhận định chúng ta vẫn chưa phát huy hiệu quả giá trị kinh tế của di sản. Nghịch lý là di sản càng nổi tiếng thì áp lực khai thác càng lớn nhưng giá trị gia tăng trên mỗi du khách lại không tương xứng. Mối quan hệ giữa bảo tồn và khai thác vẫn chưa đạt được sự cân bằng mong muốn. Nhiều di sản đang đứng trước sức ép gia tăng khách du lịch, trong khi công cụ quản lý dựa trên sức chứa, phân luồng không gian và thời gian tham quan, hay cơ chế tái đầu tư trực tiếp từ doanh thu du lịch cho công tác bảo tồn còn chưa rõ ràng.

Ông Minh cũng chỉ rõ thách thức lớn nhất của di sản hiện nay không nằm ở việc thiếu giá trị, mà ở cách thức biến giá trị sẵn có thành động lực phát triển dài hạn. Khi di sản vẫn chủ yếu được khai thác theo chiều rộng, dựa vào lượng khách và dịch vụ cơ bản, rất khó để đóng vai trò dẫn dắt phát triển bền vững. Di sản cần được tiếp cận như một nguồn lực chiến lược - nơi doanh thu du lịch gắn chặt với tái đầu tư bảo tồn, sản phẩm được xây dựng trên nền tảng tri thức và sáng tạo, nguồn nhân lực được nâng tầm chuyên môn…

"Giải pháp căn cơ để di sản dẫn dắt phát triển kinh tế nằm ở việc gắn kết sâu sắc hơn giữa di sản và con người. Khi trách nhiệm được hình thành và khát vọng phát triển toàn diện của cộng đồng được khơi dậy, di sản sẽ được bảo vệ tốt hơn, trở thành nền tảng cho một mô hình phát triển kinh tế - xã hội hài hòa, nhân văn và bền vững, đúng với tinh thần phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới" - TS Dương Đức Minh gợi mở.

THÁI PHƯƠNG