Nghị quyết 80 và yêu cầu nâng tầm bản sắc văn hóa TPHCM

Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam một lần nữa khẳng định vai trò nền tảng của văn hóa trong tiến trình phát triển đất nước. Văn hóa không chỉ là lĩnh vực của đời sống tinh thần mà còn là nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm và nền tảng cho phát triển trong thời kỳ mới.

Lễ hội Áo dài TPHCM góp phần quảng bá hình ảnh TPHCM và thu hút du khách quốc tế. Ảnh: DŨNG PHƯƠNG

Đối với TPHCM, điều đó đặt ra yêu cầu nâng tầm bản sắc văn hóa đô thị như một trụ cột quan trọng trên hành trình hướng tới vị thế siêu đô thị của khu vực. Tinh thần ấy đặc biệt có ý nghĩa đối với những đô thị lớn - nơi vừa là trung tâm kinh tế vừa là không gian hội tụ và lan tỏa các giá trị văn hóa. Với TPHCM, đô thị năng động nhất cả nước đang hướng tới tầm vóc khu vực, phát triển kinh tế và hạ tầng là cần thiết nhưng chưa đủ. Thành phố cần được nâng đỡ bởi chiều sâu văn hóa để tạo nên bản sắc riêng và sức hấp dẫn lâu dài.

"Căn cước văn hóa" của một đô thị hội tụ

Trong lịch sử phát triển của mình, TPHCM luôn được nhìn nhận như một không gian văn hóa đô thị đặc biệt. Thành phố hôm nay không chỉ là sự tiếp nối của Sài Gòn trong lịch sử mà còn là kết quả của quá trình hội tụ các không gian kinh tế - văn hóa trong khu vực. Những dòng chảy văn hóa đô thị của Sài Gòn - Gia Định, truyền thống công nghiệp và cộng đồng cư dân năng động của vùng đất từng thuộc Bình Dương, cùng với chiều sâu lịch sử và giá trị tinh thần của vùng biển đảo từng thuộc Bà Rịa - Vũng Tàu, trong đó có Côn Đảo, đã góp phần tạo nên diện mạo văn hóa đa tầng của TPHCM ngày nay.

Bản sắc của thành phố còn được hình thành từ chính con người của một đô thị hội tụ. Trong hơn nửa thế kỷ qua, TPHCM đã đón nhận những dòng người từ khắp các vùng miền của đất nước đến sinh sống, lao động và sáng tạo. Sự giao thoa của nhiều truyền thống văn hóa vùng miền, cùng với đóng góp của đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ và cộng đồng sáng tạo, đã làm phong phú đời sống văn hóa và góp phần bồi đắp bản sắc đặc trưng của thành phố. Việc tạo môi trường và điều kiện để lực lượng sáng tạo này tiếp tục phát huy vai trò cũng là yếu tố quan trọng trong quá trình phát triển văn hóa đô thị trong giai đoạn mới.

Chính sự hội tụ ấy đã tạo nên một môi trường đô thị cởi mở, năng động và giàu khả năng tiếp nhận cái mới. Nhiều xu hướng nghệ thuật, thiết kế, truyền thông và các hoạt động sáng tạo đô thị đã hình thành từ môi trường xã hội đặc biệt này. Nhờ đó, TPHCM không chỉ là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước mà còn là một không gian văn hóa sống động, nơi những ý tưởng mới dễ dàng xuất hiện và lan tỏa.

Tuy nhiên, nếu nhìn thẳng vào thực tế, những nguồn lực văn hóa ấy vẫn chưa được phát huy tương xứng với tầm vóc của đô thị. Không gian sáng tạo còn thiếu, hạ tầng văn hóa chưa theo kịp tốc độ phát triển, trong khi các ngành công nghiệp văn hóa vẫn phát triển phân tán và thiếu một hệ sinh thái đủ mạnh để nâng đỡ. Điều đó cho thấy TPHCM đang sở hữu nền tảng văn hóa phong phú, nhưng nền tảng ấy chưa được chuyển hóa đầy đủ thành sức mạnh mềm của đô thị.

Văn hóa của siêu đô thị

Một siêu đô thị không chỉ được đo bằng chiều cao của những tòa nhà mà còn bằng độ sâu của văn hóa và tầm nhìn phát triển. Văn hóa vì thế không chỉ là một lĩnh vực của đời sống xã hội mà trở thành yếu tố quyết định sức hấp dẫn và sức bền của một đô thị trong cạnh tranh toàn cầu.

Lễ hội Âm nhạc quốc tế TPHCM - Hò Dô là một trong những sự kiện quan trọng quảng bá sức sáng tạo đương đại của thành phố

Văn hóa đô thị không chỉ hiện diện trong kiến trúc, bảo tàng hay di sản lịch sử, mà còn thể hiện rõ trong phong cách sống của cư dân đô thị: trong cách họ giao tiếp, làm việc, sáng tạo và sử dụng không gian công cộng. Nếu kiến trúc tạo nên hình hài của đô thị, thì phong cách sống tạo nên linh hồn của đô thị. Ở TPHCM, phong cách sống phóng khoáng, hào sảng và nghĩa tình của cư dân, cùng với tinh thần sáng tạo mạnh mẽ của xã hội đô thị, từ lâu đã trở thành một phần quan trọng tạo nên sức hấp dẫn riêng của thành phố. Tinh thần ấy cũng được phản ánh trong Nghị quyết 80 khi văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực nội sinh và động lực cho phát triển. Điều đó cho thấy trong chiến lược phát triển của các đô thị lớn, văn hóa không thể chỉ đứng ở vị trí bổ trợ mà cần trở thành một trụ cột của phát triển bền vững.

Văn hóa số và văn hóa quản trị đô thị

Tinh thần của Nghị quyết 80 không dừng lại ở việc bảo tồn các giá trị truyền thống mà còn đặt ra yêu cầu xây dựng nền tảng văn hóa phù hợp với thời đại số. Đối với TPHCM, điều này gắn với việc đẩy mạnh số hóa di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu văn hóa đô thị, phát triển các bảo tàng và không gian văn hóa số, đồng thời ứng dụng công nghệ trong quản lý và phổ biến các giá trị văn hóa.

Ở góc độ rộng hơn, chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa cũng gắn với việc hình thành văn hóa quản trị đô thị hiện đại. Khi dữ liệu và các nền tảng số được ứng dụng rộng rãi trong quản lý đô thị, các hoạt động văn hóa sẽ trở nên minh bạch hơn, dễ tiếp cận hơn và có khả năng lan tỏa rộng hơn trong cộng đồng. Đây cũng là bước quan trọng để TPHCM xây dựng hình ảnh của một đô thị sáng tạo và thích ứng nhanh với những biến đổi của thời đại.

Công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo

Bên cạnh việc xây dựng nền tảng văn hóa đô thị, TPHCM cần hình thành một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa và sáng tạo đủ mạnh. Điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế, truyền thông, nội dung số, thời trang hay ẩm thực đều là những lĩnh vực có tiềm năng phát triển thành các ngành công nghiệp văn hóa của đô thị.

Thành phố hiện sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa ở quy mô lớn. TPHCM không chỉ có thị trường văn hóa, giải trí lớn nhất cả nước mà còn tập trung lực lượng sáng tạo đông đảo trong các lĩnh vực điện ảnh, thiết kế, truyền thông, quảng cáo, nội dung số và ẩm thực. Những ngành nghề này không chỉ phản ánh sức sống văn hóa của đô thị mà còn có khả năng tạo ra giá trị kinh tế cao nếu được tổ chức thành một hệ sinh thái sáng tạo hoàn chỉnh.

Trong bối cảnh không gian kinh tế - xã hội của thành phố ngày càng mở rộng, các nguồn lực về thị trường, nhân lực sáng tạo và hạ tầng văn hóa sẽ tiếp tục được gia tăng, tạo điều kiện để hình thành những cụm ngành công nghiệp văn hóa có quy mô lớn hơn. Đặc biệt, chuyển đổi số đang tạo ra những động lực mới cho sự phát triển ngành công nghiệp văn hóa. Công nghệ số không chỉ thay đổi phương thức sản xuất và phân phối các sản phẩm văn hóa mà còn mở ra nhiều lĩnh vực sáng tạo mới như nội dung số, nghệ thuật số và thiết kế sáng tạo. Khi kết hợp với tiềm năng sáng tạo sẵn có, chuyển đổi số có thể giúp gia tăng đáng kể giá trị của các ngành công nghiệp văn hóa, góp phần đưa TPHCM trở thành một trung tâm sáng tạo văn hóa của khu vực.

Văn hóa trong đời sống đô thị và sức lan tỏa quốc tế

Tinh thần của Nghị quyết 80 nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa và tạo điều kiện để người dân được tham gia, sáng tạo và thụ hưởng các giá trị văn hóa trong đời sống hàng ngày. Đối với TPHCM, điều này không chỉ gắn với các công trình văn hóa lớn ở trung tâm mà còn liên quan trực tiếp đến các không gian văn hóa cộng đồng ở từng phường, xã và khu dân cư.

Trong một đô thị lớn, văn hóa không thể chỉ tồn tại trong các bảo tàng hay nhà hát mà cần hiện diện trong đời sống thường nhật. Những trung tâm văn hóa, thư viện cộng đồng, hoạt động nghệ thuật đường phố và những không gian công cộng giàu bản sắc đều góp phần tạo nên môi trường văn hóa sống động của thành phố. Đồng thời, quá trình giao lưu và hội nhập quốc tế về văn hóa cần được thúc đẩy mạnh mẽ hơn để thành phố vừa phát huy những giá trị văn hóa của Việt Nam, vừa tiếp thu tinh hoa văn hóa của thế giới.

Chính trong sự giao thoa ấy, bản sắc văn hóa của TPHCM mới có thể được bồi đắp, lan tỏa rộng rãi hơn trong khu vực và quốc tế. Ở chiều sâu hơn, việc nâng tầm bản sắc văn hóa của thành phố cũng gắn với việc gìn giữ và phát huy những lớp trầm tích lịch sử, văn hóa của vùng đất này. Từ những không gian di sản của Sài Gòn - Gia Định xưa cho đến những địa danh lịch sử như Côn Đảo, tất cả đều góp phần làm nên chiều sâu văn hóa của TPHCM hôm nay.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng mạnh mẽ giữa các đô thị trên thế giới, sức hấp dẫn của một thành phố không chỉ nằm ở tốc độ tăng trưởng hay quy mô hạ tầng mà còn ở bản sắc văn hóa và phong cách sống mà thành phố ấy tạo dựng. Đối với TPHCM, việc nâng tầm bản sắc văn hóa không chỉ là nhiệm vụ gìn giữ những giá trị đã có mà còn là quá trình kiến tạo những giá trị mới của một đô thị sáng tạo, cởi mở và giàu sức sống. Chỉ khi văn hóa trở thành nền tảng của phát triển, TPHCM mới có thể định hình rõ bản sắc và tầm vóc của một siêu đô thị trong khu vực.

TS NGUYỄN THÀNH PHONG, Viện Nghiên cứu kinh tế - xã hội Trường Đại học Sài Gòn