Nghị quyết số 79-NQ/TW: Tái định vị 'đầu tàu' doanh nghiệp nhà nước. Bài 2: Nghịch lý ôm vốn lớn, sinh lời thấp, lỗ kéo dài

Từ vị thế DNNN hàng đầu Việt Nam trong lĩnh vực đóng tàu, Tổng công ty Công nghiệp tàu thủy nay rơi vào cảnh phá sản. Ảnh: ST

Công tác quản lý hạn chế, chậm đổi mới

Được giao quản lý nguồn lực, tài chính và tài sản công rất lớn trong các lĩnh vực trọng yếu, tuy nhiên, nhiều DNNN chưa khai thác hiệu quả lợi thế được giao. Báo cáo của Bộ Tài chính đã chỉ rõ những tồn tại mang tính hệ thống; nổi bật là việc nguồn lực về vốn và tài sản chưa được phát huy hiệu quả, trở thành "điểm nghẽn" lớn cản trở năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động của khu vực này.

Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước (Nghị quyết 79) cũng thẳng thắn nhìn nhận: DNNN là lực lượng nòng cốt của kinh tế nhà nước, nhưng hoạt động chưa hiệu quả, chưa tương xứng với vị trí và nguồn lực đang nắm giữ. Năng lực cạnh tranh quốc tế của khối doanh nghiệp này còn hạn chế; chưa đóng vai trò tiên phong trong đổi mới sáng tạo và dẫn dắt một số ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu. Một số tồn tại, vướng mắc kéo dài chưa được xử lý kịp thời đã gây lãng phí, thất thoát.

Một trong những nguyên nhân căn bản được xác định là do năng lực quản trị, điều hành của DNNN còn nhiều hạn chế. Theo Bộ Tài chính, tư duy lãnh đạo tại nhiều doanh nghiệp vẫn thiếu sự đổi mới sáng tạo; năng lực cạnh tranh thấp, công nghệ và quản trị chưa theo kịp chuẩn mực quốc tế, thiếu đồng bộ và chưa làm chủ được các công nghệ nền tảng.

Thực trạng này cũng được Kiểm toán nhà nước (KTNN) chỉ rõ qua các kết quả kiểm toán. Một số đơn vị chưa xây dựng quy chế quản lý tiền, kiểm soát dòng tiền kém hiệu quả; quản lý công nợ thiếu chặt chẽ, làm phát sinh nợ phải thu quá hạn, nợ khó đòi lớn với tỷ lệ đối chiếu thấp. Các quy định về quản lý hàng hóa, vật tư chưa được hoàn thiện đầy đủ.

Đặc biệt, lượng tồn kho trong lĩnh vực xây lắp, bất động sản còn rất lớn; chi phí xây dựng cơ bản dở dang tồn đọng nhiều năm chưa được quyết toán hoặc xử lý dứt điểm; công tác đầu tư, sử dụng tài sản cố định chưa mang lại hiệu quả.

Điển hình, tại Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam, kết quả kiểm toán năm 2024 cho thấy có 4 đơn vị thành viên đã đầu tư trồng 3.349,13 ha vườn cây cao su kiến thiết cơ bản với chi phí 466,7 tỷ đồng, nhưng cây sinh trưởng kém, phải dừng đầu tư khi chưa thể khai thác. Tại Tổng Công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí, Dự án cao ốc Văn phòng Cửu Long tại tỉnh Cà Mau trị giá 157,46 tỷ đồng dù đã khai thác từ năm 2010 nhưng không hiệu quả, buộc đơn vị phải có chủ trương chuyển nhượng.

Sản xuất, kinh doanh thua lỗ, đầu tư kém hiệu quả

Theo KTNN, bên cạnh những đơn vị duy trì hiệu quả hoạt động cao, vẫn còn nhiều DNNN để xảy ra tình trạng thua lỗ kéo dài, thậm chí âm vốn chủ sở hữu, cá biệt có công ty rơi vào tình trạng chờ phá sản. Phần lớn các DNNN được kiểm toán vẫn còn phát sinh sai sót trong công tác hạch toán kế toán và kê khai nghĩa vụ với ngân sách nhà nước. Một số đơn vị có hệ số nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu ở mức cao; có đơn vị đã bị đưa vào diện giám sát tài chính đặc biệt.

Đáng chú ý, nhiều đơn vị có hoạt động đầu tư tài chính và sản xuất kinh doanh kém hiệu quả dù đã từng bị kiểm toán "điểm tên", song vẫn tiếp tục rơi vào cảnh thua lỗ ở các năm tiếp theo. Cụ thể, tại Tổng công ty Khí Việt Nam (PVGAS), năm 2024, Công ty CP Sản xuất ống thép dầu khí Việt Nam lỗ 877,67 tỷ đồng, cùng với 4 công ty khác nhiều năm không đi vào hoạt động. Đến thời điểm kiểm toán năm 2025, PVGAS vẫn tồn tại 3 công ty con có lỗ lũy kế (tính đến ngày 31/12/2024) là 1.052,06 tỷ đồng, trong đó 1 công ty đang phải thực hiện thủ tục giải thể.

Chưa thực hiện đầy đủ chế độ báo cáo, trách nhiệm giám sát

Một trong những vấn đề nổi cộm được KTNN và các cơ quan chức năng chỉ ra là tình trạng Cơ quan đại diện chủ sở hữu chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm theo quy định pháp luật.

Đơn cử, tại Tổng công ty Viễn thông MobiFone, kết quả kiểm toán cho thấy doanh nghiệp chưa đánh giá người đại diện phần vốn nhà nước và không xếp loại doanh nghiệp trong nhiều năm liền; chưa phê duyệt Báo cáo tài chính, phương án phân phối lợi nhuận năm 2022. Tại Tổng công ty Du lịch Sài Gòn (Saigontourist), công tác thẩm định, xếp loại doanh nghiệp và người quản lý năm 2022 cũng bị bỏ ngỏ; người đại diện phần vốn chưa báo cáo kịp thời để tham mưu giải pháp khắc phục cho các công ty thành viên thua lỗ.

Theo các chuyên gia, với khối tài sản và quỹ đất đai rất lớn đang nắm giữ, các DNNN phải có trách nhiệm nghiêm túc đánh giá, xếp loại hiệu quả hoạt động hằng năm dựa trên các chỉ tiêu được giao, thường xuyên đánh giá tình hình tài chính để kịp thời báo cáo cấp có thẩm quyền can thiệp. “Tuy nhiên, kết quả kiểm toán cho thấy nhiều DNNN vẫn chưa thực sự ý thức và có trách nhiệm cao, hệ quả tất yếu là nhiều đơn vị thành viên lâm vào cảnh thua lỗ kéo dài”, một chuyên gia tài chính nhận định.

Chuyên gia kinh tế, TS. Nguyễn Minh Phong khẳng định, DNNN đóng vai trò rất quan trọng trong tiến trình phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, đúng như tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW đã chỉ ra, hoạt động của khối này vẫn bộc lộ nhiều điểm thiếu sót, gây lãng phí, thất thoát, chưa thể hiện rõ vai trò chủ đạo, chi phối. Những yếu kém này đã được KTNN lượng hóa rõ nét trong báo cáo.

“Việc nhận diện thẳng thắn để có giải pháp tháo gỡ, chấn chỉnh các tồn tại, cũng như đề xuất hệ thống chính sách nhằm "cởi trói" cho DNNN là yêu cầu cấp thiết được đặt ra để thể chế hóa thành công Nghị quyết 79-NQ/TW”, TS. Nguyễn Minh Phong nhấn mạnh.

Những tồn tại xuất phát từ nội tại cùng hạn chế trong sản xuất, kinh doanh, đầu tư kém hiệu quả đang đặt ra yêu cầu bức thiết về việc đổi mới, sắp xếp lại khu vực này. Định hướng sắp xếp, cơ cấu lại trong thời gian tới cần thực hiện như thế nào để đảm bảo hiệu quả hoạt động của DNNN trong tình hình mới?

Báo Kiểm toán sẽ tiếp tục thông tin đến bạn đọc ở bài viết sau./.