Nghịch lý mới của cây công nghiệp Việt khi giá phân hóa, rủi ro không giảm

Bước sang nửa đầu tháng 6/2026, các số liệu mới nhất cho thấy bức tranh ngành vẫn còn nhiều biến động. Cao su là ngành cho thấy rõ nhất sự lệch pha giữa giá và rủi ro. Giá có thời điểm duy trì tích cực, nhưng hoạt động xuất khẩu (XK) vẫn bị chi phối lớn bởi sự phụ thuộc vào một số thị trường chủ lực, đặc biệt như Trung Quốc.

Cao su lệch pha và phụ thuộc Trung Quốc

Diễn biến này cũng được phản ánh trong các đánh giá gần đây của cơ quan quản lý. Mới đây, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho rằng XK cao su đang có dấu hiệu chậm lại, một phần do giá tăng cao khiến nhu cầu tại một số thị trường nhập khẩu chủ lực, đặc biệt là Trung Quốc, suy giảm.

Các doanh nghiệp cà phê đang chịu tác động kép từ chu kỳ giá toàn cầu và những biến động khó lường của nguồn cung.

Trên thực tế, biến động giá cũng cho thấy trạng thái không ổn định của thị trường. Tính từ đầu năm đến nay, giá bình quân cao su XK đạt khoảng 1.880 USD/tấn, vẫn thấp hơn so với cùng kỳ năm trước, dù xu hướng ngắn hạn có thời điểm tăng lên mức cao nhất nhiều tháng.

Giữa bức tranh như vậy, ở góc độ doanh nghiệp (DN), trao đổi với VnBusiness, ông Nguyễn Quốc Anh, Chủ tịch Hội Cao su - Nhựa Tp.HCM (RUPA), mong rằng thị trường cao su trong nửa cuối năm có thể dần ổn định hơn so với giai đoạn trước. Nhu cầu tiêu thụ trên thế giới vẫn duy trì, đặc biệt trong các ngành sản xuất thiết yếu như lốp xe, nơi cao su gần như không thể thay thế.

Mong rằng thị trường cao su trong nửa cuối năm có thể dần ổn định hơn so với giai đoạn trước.

Ông Nguyễn Quốc Anh, Chủ tịch Hội Cao su - Nhựa Tp.HCM (RUPA)

Tuy thế, sự ổn định này không đồng nghĩa với một chu kỳ tăng trưởng rõ rệt. Giá cao su được dự báo khó tăng mạnh trong ngắn hạn, trong khi DN vẫn phải đối mặt với áp lực chi phí đầu vào và cạnh tranh giữa các nguồn cung.

Một vấn đề đáng chú ý nằm ở phản ứng của thị trường trước biến động giá. Theo ông Quốc Anh, khi giá tăng nhanh, khách hàng quốc tế có xu hướng trì hoãn quyết định mua. Điều đó khiến giao dịch bị chững lại và DN khó tiêu thụ sản phẩm.

“Trong thời gian tới, DN nào kiểm soát tốt được giá thành, giữ được mức giá cạnh tranh sẽ có lợi thế trong XK và mở rộng thị trường. Với thị trường Trung Quốc, nếu giá hàng của chúng ta cao hơn, đối tác sẽ quay lại mua”, ông Nguyễn Quốc Anh nói.

Nhìn từ góc độ chính sách, Cục Xuất nhập khẩu dự báo ngành cao su Việt Nam có thể tiếp tục hưởng lợi từ xu hướng giá thế giới duy trì ở mức cao trong thời gian tới. Tuy nhiên, khối lượng XK vẫn chịu áp lực khi cơ cấu thị trường còn phụ thuộc lớn vào Trung Quốc.

Thực tế này đã phần nào phản ánh qua số liệu thị trường khi Trung Quốc tiếp tục là thị trường tiêu thụ cao su lớn nhất của Việt Nam từ đầu năm đến nay. Tuy nhiên, XK sang thị trường này giảm so với cùng kỳ năm trước, kéo theo tỷ trọng cũng thu hẹp từ 70,8% xuống còn 62,8%.

Trong thời gian tới, DN nào kiểm soát tốt được giá thành, giữ được mức giá cạnh tranh sẽ có lợi thế trong XK và mở rộng thị trường.

Ngoài ra, một số thị trường khác như Thổ Nhĩ Kỳ, Hoa Kỳ... cũng ghi nhận xu hướng giảm. Điều này cho thấy áp lực không còn mang tính cục bộ mà đã lan rộng hơn trong cơ cấu thị trường XK.

Ở chiều ngược lại, cấu trúc thị trường đang bắt đầu có sự dịch chuyển. Indonesia nổi lên như một điểm sáng khi nhu cầu nhập khẩu cao su từ Việt Nam tăng mạnh và vươn lên nhóm thị trường lớn thứ hai.

Điểm chú ý không chỉ nằm ở mức tăng, mà ở xu hướng phân tán đơn hàng sang nhiều thị trường hơn. Điều này phản ánh quá trình tái cân bằng tự nhiên của chuỗi cung ứng khi các thị trường truyền thống không còn giữ nhịp tăng trưởng ổn định.

Tăng sức chống chịu toàn chuỗi giá trị

Nhìn rộng hơn, cao su chỉ là một lát cắt trong bức tranh chung của các cây công nghiệp Việt Nam. Cà phê đang chịu tác động từ chu kỳ giá toàn cầu và biến động nguồn cung. Hồ tiêu đối mặt với thu hẹp diện tích và tiêu chuẩn nhập khẩu ngày càng khắt khe. Ngành điều lại chịu rủi ro từ sự phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu.

Trong đó, cà phê tiếp tục ghi nhận diễn biến kém tích cực trong ngắn hạn. Theo Cục Xuất nhập khẩu, những ngày đầu tháng 6/2026, giá cà phê nội địa giảm theo xu hướng của giá Robusta trên thị trường thế giới. Hoạt động thu mua trong nước cũng thận trọng hơn, qua đó tạo thêm áp lực lên mặt bằng giá.

Diễn biến giá yếu đi cũng phản ánh rõ trong hoạt động thương mại. Tính đến thời điểm hiện tại, XK cà phê đã giảm khoảng 13,5% về trị giá so với cùng kỳ năm 2025 do giá giảm sâu.

Rủi ro cây công nghiệp Việt không còn nằm chủ yếu ở giá, mà dịch chuyển sang thị trường và nguồn cung.

Không chỉ cà phê, hồ tiêu cũng đang cho thấy những tín hiệu phân hóa giữa tăng trưởng và suy giảm ngắn hạn. Gần đây, hoạt động XK ghi nhận xu hướng chững lại khi phần lớn DN lớn báo cáo sản lượng giảm so với trước đó. Điều này phản ánh áp lực đang gia tăng lên toàn ngành, cả về nhu cầu lẫn nguồn cung.

Trong đó, một số thị trường nhập khẩu lớn suy giảm mạnh, tạo tác động trực tiếp đến tổng thể ngành. Đáng chú ý, Trung Quốc ghi nhận mức giảm sâu về lượng nhập khẩu, trở thành yếu tố chính kéo giảm XK hồ tiêu trong kỳ.

Như vậy có thể thấy rủi ro của ngành không chỉ đến từ giá, mà còn đến từ sự phụ thuộc thị trường và biến động đơn hàng theo chu kỳ ngắn.

Ở một lát cắt khác của nhóm cây công nghiệp, ngành điều đang đối mặt với thách thức mang tính cấu trúc về nguồn nguyên liệu. Ông Bạch Khánh Nhựt, Phó chủ tịch Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas), cho biết vấn đề đáng lo nhất hiện nay vẫn là nguồn cung nguyên liệu. Hiện ngành điều Việt Nam phụ thuộc khoảng 90% vào nguyên liệu nhập khẩu từ châu Phi và Campuchia. Tuy nhiên, nhiều quốc gia châu Phi đã bắt đầu đẩy mạnh chế biến sâu tại chỗ, thay vì xuất điều thô như trước đây, khiến nguồn cung nhập khẩu có xu hướng thu hẹp dần.

Nên sớm có chương trình tái canh cây điều và phát triển vùng nguyên liệu trong nước nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn điều thô nhập khẩu.

Ông Bạch Khánh Nhựt, Phó chủ tịch Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas)

“Diện tích điều trong nước hiện nay phần lớn đã già cỗi, năng suất thấp. Về dài hạn, cần thúc đẩy ký kết các hiệp định thương mại tự do với các quốc gia châu Phi nhằm tạo môi trường kinh doanh ổn định cho DN Việt Nam trong hoạt động nhập khẩu nguyên liệu. Đồng thời, sớm có chương trình tái canh cây điều và phát triển vùng nguyên liệu trong nước nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn điều thô nhập khẩu”, ông Nhựt đề xuất.

Tổng hợp từ các nhóm ngành cho thấy rủi ro cây công nghiệp Việt không còn nằm chủ yếu ở giá, mà dịch chuyển sang thị trường và nguồn cung. Sự thay đổi này đang làm giảm lợi thế truyền thống và buộc toàn chuỗi giá trị chuyển từ trạng thái phản ứng sang chủ động, đồng thời tăng sức chống chịu rủi ro toàn hệ thống.