Nghịch lý Nhật Bản: Trẻ em giảm, giáo viên vẫn thiếu

Ảnh minh hoạ: iStock

“Giáo viên chủ nhiệm của em đâu rồi?” - câu hỏi tưởng như đơn giản của một học sinh lại phản ánh một vấn đề ngày càng phổ biến tại các trường học Nhật Bản.

Theo Japan Today, một giáo viên ở Nhật Bản có thể vắng mặt vì nhiều lý do: nghỉ hưu, nghỉ ốm, nghỉ thai sản, nghỉ chăm con hoặc nghỉ do căng thẳng tinh thần. Mỗi năm nước này có hơn 7.000 giáo viên phải nghỉ việc vì vấn đề liên quan đến căng thẳng tinh thần.

Trong khi đó, những người tiếp tục đứng lớp phải làm việc trong điều kiện áp lực cao. Giáo viên Nhật Bản làm việc trung bình 55 giờ mỗi tuần, cao hơn mức trung bình 50 giờ của các nước Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và đáng kể so với mức trung bình khoảng 35 giờ của các ngành nghề khác.

Thiếu giáo viên khiến khối lượng công việc của những người còn lại tăng lên. Thời gian làm việc kéo dài lại khiến nghề giáo trở nên kém hấp dẫn, làm gia tăng nguy cơ giáo viên nghỉ việc hoặc không lựa chọn nghề này. Vòng luẩn quẩn vì thế ngày càng khó phá vỡ.

Bộ Giáo dục Nhật Bản năm ngoái cho biết nước này thiếu 4.317 giáo viên tại 2.828 trường tiểu học và trung học cơ sở công lập. Đáng chú ý, tình trạng này diễn ra trong bối cảnh số trẻ em tại Nhật Bản liên tục giảm. Về lý thuyết, dân số trẻ giảm có thể giúp giảm áp lực tuyển dụng giáo viên. Tuy nhiên, trên thực tế, mức giảm số lượng học sinh chưa đủ để bù đắp tình trạng thiếu nhân lực trong ngành giáo dục.

Áp lực đè lên những người ở lại

Một giáo viên tiểu học tại tỉnh Okayama nói với Japan Today rằng đôi khi giáo viên “thậm chí không có thời gian để đi vệ sinh”.

Khi một giáo viên nghỉ thai sản, những người khác có thể phải đảm nhận thêm công việc: nhận thêm lớp, giảng dạy những môn nằm ngoài chuyên môn được đào tạo và thực hiện cả các công việc hành chính vốn trước đây do nhân viên văn phòng phụ trách.

Điều đáng nói là ngay cả khi hết giờ làm, giáo viên vẫn chưa chắc đã hoàn thành công việc. Chấm bài, chuẩn bị giáo án và nhiều nhiệm vụ khác thường được mang về nhà. Những giờ làm việc này không phải lúc nào cũng được tính là thời gian làm thêm.

Những áp lực đó đang khiến nghề giáo mất dần sức hấp dẫn đối với người trẻ. Từng là một trong những lựa chọn nghề nghiệp được nhiều thanh niên Nhật Bản quan tâm, nghề giáo nay phải cạnh tranh với nhiều lĩnh vực khác trong khi điều kiện làm việc ngày càng nặng nề.

Tình trạng này cũng đặt ra câu hỏi về khả năng duy trì nguồn nhân lực cho hệ thống giáo dục đất nước trong dài hạn.

Từ thiếu giáo viên đến khoảng cách giáo dục

Tác động của việc thiếu giáo viên ở Nhật Bản không chỉ thể hiện trong trường học mà còn có thể lan sang các gia đình. Theo Japan Today, khi nhà trường không thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu học tập, những gia đình có điều kiện tài chính có thể tìm đến các dịch vụ giáo dục bổ trợ. Ngược lại, những gia đình khó khăn hơn có ít lựa chọn hơn.

Theo cách đó, tình trạng thiếu giáo viên có thể góp phần làm rộng thêm khoảng cách giáo dục giữa các nhóm thu nhập.

Đây cũng là một nghịch lý đáng chú ý đối với Nhật Bản: trong khi dân số trẻ giảm, áp lực đối với nguồn nhân lực giáo dục vẫn gia tăng. Vấn đề không đơn thuần nằm ở số lượng học sinh hay số giáo viên, mà còn liên quan đến cách tổ chức công việc, điều kiện lao động và khả năng duy trì sức hút của nghề giáo.

Công nghệ không thể thay thế toàn bộ vai trò của giáo viên

Một yếu tố mới đang làm thay đổi môi trường lớp học là sự phổ biến của công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) và các chatbot.

Học sinh ngày càng có khả năng tiếp cận lượng thông tin lớn, nhanh chóng và dễ dàng thông qua các công cụ số. Tuy nhiên, thông tin từ chatbot có thể bao gồm cả nội dung chính xác và sai lệch, đặt thêm yêu cầu đối với giáo viên trong việc hướng dẫn học sinh kiểm chứng, phân tích và sử dụng thông tin.

Điều này khiến vai trò của giáo viên không đơn thuần là truyền đạt kiến thức. Trong môi trường học tập ngày càng số hóa, giáo viên còn phải giúp học sinh phân biệt thông tin đáng tin cậy, phát triển khả năng tư duy và sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm.

Nhưng để thực hiện được vai trò đó, bản thân giáo viên cần có đủ thời gian và nguồn lực. Nếu giáo viên phải dành quá nhiều thời gian cho công việc hành chính, dạy thay hoặc xử lý tình trạng thiếu nhân lực, họ sẽ có ít thời gian hơn cho việc chuẩn bị bài giảng, hỗ trợ từng học sinh và cập nhật phương pháp giảng dạy.

Vì vậy, theo các chuyên gia, vấn đề thiếu giáo viên của Nhật Bản không chỉ là câu chuyện tìm cách tuyển thêm người. Đó còn là bài toán về cách tổ chức lại công việc trong trường học, giảm những nhiệm vụ không nhất thiết phải do giáo viên đảm nhiệm và tạo điều kiện để giáo viên tập trung vào hoạt động cốt lõi là dạy học.