Nghiên cứu 100 năm: Cổ phiếu càng được săn đón, nhà đầu tư càng dễ thiệt hại nặng

Một nghiên cứu về hơn 29.000 cổ phiếu trên thị trường chứng khoán Mỹ trong 100 năm qua cho thấy nhiều khoản thua lỗ nặng nhất xuất hiện sau các giai đoạn thị trường hưng phấn, khi nhà đầu tư đổ tiền vào những cổ phiếu được săn đón mạnh...

Ảnh minh họa - Ảnh: Reuters

WorldCom, Lucent Technologies, Wachovia và Rivian Automotive là những doanh nghiệp thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, từ viễn thông, ngân hàng đến xe điện. Tuy nhiên, cổ phiếu của họ có một điểm chung không mấy tích cực: từng nằm trong nhóm khoản đầu tư gây thiệt hại lớn nhất cho nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán Mỹ trong 100 năm qua.

Nhận định này đến từ một nghiên cứu dài hạn của ông Hendrik Bessembinder, giáo sư tài chính tại Đại học bang Arizona. Nghiên cứu này gây chú ý với thống kê về những cổ phiếu sinh lời tốt nhất trong 100 năm qua. Tuy nhiên, cùng bộ dữ liệu đó cũng cho thấy mặt trái của thị trường là nhiều cổ phiếu từng được săn đón mạnh đã gây thiệt hại rất lớn cho nhà đầu tư.

Theo nghiên cứu, phần lớn những cổ phiếu gây thiệt hại lớn nhất cho nhà đầu tư kể từ năm 1926 đến nay thuộc về các công ty công nghệ hoặc những doanh nghiệp từng được thị trường kỳ vọng rất cao trong các giai đoạn cổ phiếu tăng nóng.

KHI CỔ PHIẾU TĂNG NÓNG RỒI LAO DỐC

Trong nhóm này có nhiều cổ phiếu từng tăng mạnh trong thời kỳ bong bóng dot-com, cũng như trong giai đoạn hưng phấn ngay trước cuộc khủng hoảng tài chính bắt đầu năm 2007. Khi các chu kỳ bùng nổ này kết thúc, nhiều cổ phiếu đã lao dốc.

WorldCom và Lucent Technologies từng là những gã khổng lồ viễn thông trong thời kỳ dot-com. Danh sách này cũng có các ngân hàng. Wachovia đứng bên bờ sụp đổ trước khi được đối thủ Wells Fargo mua lại vào năm 2008.

Nghiên cứu cho thấy hai trong số những cổ phiếu gây thiệt hại nặng nhất cho nhà đầu tư mới chỉ lên sàn chứng khoán Mỹ trong thập niên này. Cả hai đều là doanh nghiệp xe điện và đều được thị trường định giá rất cao khi phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO).

Mức giá cao trong các đợt IPO cho thấy nhà đầu tư khi đó rất kỳ vọng vào ngành xe điện, một lĩnh vực còn mới và được xem là có nhiều tiềm năng tăng trưởng. Tuy nhiên, khi kỳ vọng quá lớn được phản ánh vào giá cổ phiếu ngay từ đầu, nhà đầu tư dễ chịu thua lỗ nặng nếu doanh nghiệp không đáp ứng được kỳ vọng đó.

Một trong hai doanh nghiệp là VinFast Auto của Việt Nam, hiện giao dịch trên sàn Nasdaq. Doanh nghiệp còn lại là Rivian. Theo tính toán của Giáo sư Bessembinder, từ khi IPO vào tháng 11/2021 đến hết tháng 12 năm ngoái, cổ phiếu Rivian đã khiến cổ đông mất 85,8 tỷ USD tài sản.

Rivian gây chú ý lớn vì ông Robert J. Scaringe, CEO công ty, được trả hơn 402 triệu USD trong năm 2025. Mức thù lao này đưa ông lên vị trí thứ 5 trong bảng xếp hạng các giám đốc điều hành được trả lương cao nhất tại các công ty đại chúng ở Mỹ. Theo các nhà phân tích, Rivian có thể vẫn có tương lai tươi sáng, nhưng công ty hiện chưa có lợi nhuận. Trong khi đó, các cổ đông dài hạn đã chịu thiệt hại nặng nề.

Đó chỉ là một vài ví dụ trong số những cổ phiếu có diễn biến tệ nhất trên Phố Wall. Các doanh nghiệp ở nhóm cuối danh sách hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng có một điểm chung là cổ phiếu của họ từng được nhà đầu tư săn đón mạnh, trước khi lao dốc và gây thiệt hại lớn.

Ban đầu, những cổ phiếu này thu hút lượng tiền khổng lồ từ nhà đầu tư, rồi sau đó bốc hơi giá trị.

Trong cập nhật mới nhất của nghiên cứu, Giáo sư Bessembinder cho thấy chỉ một nhóm rất nhỏ cổ phiếu xuất sắc, dẫn đầu là Apple, Nvidia và Microsoft, đã tạo ra mức sinh lời ngoạn mục. Nhóm này chiếm gần như toàn bộ lợi nhuận của nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán Mỹ trong suốt một thế kỷ qua.

Ngược lại, hơn 96% cổ phiếu gần như không mang lại giá trị đáng kể cho nhà đầu tư. Phần lớn cổ phiếu thậm chí không đạt được mức sinh lời tương đương mức lợi suất bình quân 3,3% của tín phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 1 tháng. Đây là mức lợi suất nhà đầu tư có thể nhận hàng tháng trong 100 năm tính đến hết năm 2025 mà gần như không phải chấp nhận rủi ro đáng kể.

NHÌN VÀO NHÓM CỔ PHIẾU TỆ NHẤT

Giáo sư Bessembinder đã chia sẻ phần dữ liệu quan trọng nhất trong nghiên cứu của ông: một bảng tính theo dõi hơn 29.000 cổ phiếu trên thị trường Mỹ. Các cổ phiếu này thuộc chỉ số CRSP, hiện do công ty Morningstar vận hành. Đây cũng là chỉ số được dùng làm cơ sở cho quỹ Vanguard Total Stock Market Index, một trong những quỹ chỉ số mô phỏng thị trường chứng khoán Mỹ.

Bảng dữ liệu này có thể xem như bản ghi chép bằng số về lịch sử thị trường chứng khoán Mỹ. Khi nhìn vào nhóm cổ phiếu nằm cuối danh sách, có thể thấy những trường hợp gây thiệt hại nặng nề nhất cho nhà đầu tư trong 100 năm qua.

Nghiên cứu không chỉ xem một cổ phiếu tăng hay giảm bao nhiêu phần trăm, mà còn đo lượng tài sản thực tế nhà đầu tư mất đi trong suốt thời gian cổ phiếu đó tồn tại trên thị trường.

Vì vậy, một doanh nghiệp lớn khi sụp đổ sẽ gây thiệt hại nặng hơn nhiều so với một doanh nghiệp nhỏ, ngay cả khi giá cổ phiếu của cả hai cùng giảm mạnh. Lý do là doanh nghiệp lớn có giá trị thị trường cao hơn, nên khi cổ phiếu lao dốc, thiệt hại của nhà đầu tư cũng lớn hơn.

Phương pháp tính của nghiên cứu cũng bao gồm các yếu tố như cổ tức bằng cổ phiếu, các thương vụ mua lại doanh nghiệp và lạm phát khi so sánh với lợi suất tín phiếu kho bạc Mỹ.

Ở vị trí cuối cùng trong danh sách, xếp thứ 29.080, là WorldCom. Công ty này nộp đơn phá sản vào năm 2002 sau bê bối kế toán trị giá 11 tỷ USD. Vụ việc sau đó dẫn tới bản án gian lận đối với nhà đồng sáng lập Bernard J. Ebbers.

Theo tính toán của Giáo sư Bessembinder, WorldCom đã xóa sổ 114,5 tỷ USD tài sản của cổ đông. Đây là một con số rất lớn. Tuy nhiên, mức thiệt hại này chỉ làm giảm 0,13% tổng tài sản mà thị trường chứng khoán tạo ra trong cả thế kỷ. Ngược lại, Apple là cổ phiếu tạo ra nhiều tài sản nhất cho nhà đầu tư trong 100 năm qua, với hơn 5 nghìn tỷ USD, tương đương 5,5% tổng tài sản được tạo ra trên thị trường.

Theo tờ báo New York Times, sự chênh lệch này có thể gây bất ngờ. Nhưng nguyên nhân nằm ở đặc điểm của thị trường chứng khoán. Đó là thiệt hại từ những cổ phiếu tệ nhất vẫn nhỏ hơn rất nhiều so với lượng tài sản mà một số ít cổ phiếu sinh lời tốt nhất tạo ra.

Với nhà đầu tư, mức lỗ tối đa của một cổ phiếu bị giới hạn ở 100%, miễn là không dùng đòn bẩy, trong khi mức tăng của một cổ phiếu về lý thuyết không có giới hạn.

Dù thiệt hại từ từng cổ phiếu riêng lẻ thường không lớn bằng mức tăng của những cổ phiếu sinh lời vượt trội, số lượng cổ phiếu thua lỗ trên thị trường lại nhiều hơn rất nhiều. Khi cộng dồn, các khoản lỗ này tạo thành một con số rất lớn.

Thị trường chứng khoán còn bất đối xứng ở một điểm khác là mức tăng của những cổ phiếu tạo ra nhiều tài sản nhất thường vượt xa mức lỗ của những cổ phiếu gây thiệt hại nặng nhất.

Tổng thiệt hại của 10 công ty nằm cuối danh sách chiếm chưa đến 1% toàn bộ tài sản bị thổi bay trên thị trường chứng khoán trong cả thế kỷ. Trong khi đó, 10 công ty đứng đầu - gồm Nvidia, Microsoft, Amazon, Alphabet và nhiều tên tuổi lớn khác - chiếm 29% tổng tài sản được tạo ra trong 100 năm.

Nói cách khác, có hàng nghìn công ty không đáng để nắm giữ như một khoản đầu tư dài hạn. Xét trên tổng thể, Chỉ một nhóm tương đối nhỏ cổ phiếu đã giúp nhà đầu tư giàu lên đáng kể.

CỔ PHIẾU GÂY THUA LỖ CÓ MẶT KHẮP NƠI

Theo New York Times, một bài học quan trọng từ nghiên cứu là việc tự chọn cổ phiếu riêng lẻ tiềm ẩn rủi ro lớn. Nếu chọn ngẫu nhiên, khả năng nhà đầu tư chọn đúng một trong số ít cổ phiếu mang lại lợi nhuận vượt trội là rất thấp. Ngược lại, khả năng chọn phải cổ phiếu kém hiệu quả cao hơn nhiều.

Thậm chí, một danh mục được chọn ngẫu nhiên có thể không có cổ phiếu nào thực sự tạo ra lợi nhuận đáng kể cho nhà đầu tư.

Đây là lý do việc đa dạng hóa danh mục trở nên quan trọng. Nếu tự chọn cổ phiếu, nhà đầu tư rất dễ tạo ra một danh mục toàn những cổ phiếu kém hiệu quả, đơn giản vì số lượng cổ phiếu như vậy trên thị trường quá lớn.

Tất nhiên, vẫn có những nhà đầu tư giỏi trong việc chọn cổ phiếu. Họ có thể vượt qua xác suất này và đạt kết quả tốt hơn thị trường. Nhưng điều đó không dễ. Với phần lớn nhà đầu tư, lựa chọn hợp lý hơn có thể là không cố gắng chọn từng cổ phiếu, mà nắm giữ các quỹ chỉ số có độ bao phủ rộng, mô phỏng toàn bộ thị trường chứng khoán. Lợi suất chung của các quỹ này được nâng đỡ bởi một số cổ phiếu có mức sinh lời vượt trội lớn nhất.

Theo New York Times, bài học quan trọng nhất có lẽ là nhà đầu tư không chỉ nhìn vào triển vọng của doanh nghiệp, mà còn phải chú ý đến mức giá phải trả để mua cổ phiếu. Điều này đặc biệt đáng lưu ý ở thời điểm hiện nay, khi tâm lý hưng phấn với trí tuệ nhân tạo (AI) đang đẩy giá nhiều cổ phiếu được ưa chuộng lên mức cao.

Một doanh nghiệp có thể có ý tưởng hấp dẫn, hoạt động tốt và không vướng bê bối. Tuy nhiên, nếu cổ phiếu đã được định giá quá cao, triển vọng tốt chưa chắc đủ để mang lại lợi nhuận cho nhà đầu tư. Trong trường hợp kỳ vọng của thị trường vượt quá xa thực tế, những cổ phiếu từng được xem là đầy hứa hẹn thậm chí có thể trở thành những khoản đầu tư gây thiệt hại lớn.