Ngộ độc thuốc, hóa chất ở trẻ em: Cần chủ động phòng ngừa

Bệnh nhi được chăm sóc tại bệnh viện. Ảnh: L. Anh

Theo thông tin từ bệnh viện, ê-kíp trực liên tiếp tiếp nhận hai bệnh nhi ngộ độc cấp, một trường hợp liên quan đến thuốc bảo vệ thực vật và một trường hợp liên quan đến thuốc hạ sốt, giảm đau. Nhờ được đánh giá sớm tình trạng hô hấp, tuần hoàn, thần kinh và xử trí kịp thời theo đúng quy trình chuyên môn, sức khỏe cả hai trẻ diễn tiến ổn định và đã được xuất viện.

NGỘ ĐỘC Ở TRẺ EM, KHÔNG CHỈ LÀ TAI NẠN

Theo TS.BS. Nguyễn Thành Nam, Phó Trưởng khoa Nhi - Bệnh viện Đa khoa Tiền Giang, ở trẻ nhỏ, ngộ độc thường liên quan đến việc uống nhầm do tò mò, do thuốc hoặc hóa chất để trong tầm với, hoặc bị sang chiết vào các vật chứa dễ nhầm lẫn với thức ăn, nước uống. 

Trong khi đó, ở trẻ lớn, đặc biệt là lứa tuổi vị thành niên, bên cạnh nguyên nhân tai nạn, các gia đình cần lưu ý cả những trường hợp trẻ chủ động sử dụng thuốc hoặc hóa chất để tự gây hại cho bản thân. Ở những trường hợp này, việc xử trí độc chất là cần thiết nhưng chưa đủ, trẻ còn cần được đánh giá về tâm lý và hoàn cảnh dẫn đến hành vi nguy hiểm.

Khi nghi ngờ trẻ bị ngộ độc, gia đình cần:

Đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt; nếu trẻ có biểu hiện cấp cứu, gọi ngay số 115.

Mang theo bao bì, nhãn thuốc, hóa chất hoặc chụp lại hình ảnh sản phẩm nếu có thể, để hỗ trợ bác sĩ xác định tác nhân.

Không tự ý cho trẻ dùng thuốc hoặc áp dụng các biện pháp xử lý tại nhà khi chưa có chỉ định chuyên môn.

Thực tế này cũng được phản ánh qua một nghiên cứu trên 294 bệnh nhi ngộ độc cấp điều trị tại Bệnh viện Nhi Đồng 1 (TP. Hồ Chí Minh) trong giai đoạn từ tháng 6-2021 đến tháng 6-2023: 82% trường hợp không cố ý, 17% có chủ ý, trong đó hành vi tự gây hại chiếm 15,3%. Thuốc tân dược là nhóm tác nhân thường gặp nhất với 50%, tiếp theo là hóa chất với 42,2%, trong đó paracetamol là tác nhân nổi bật trong nhóm thuốc giảm đau.

Các bác sĩ lưu ý, một số trường hợp ngộ độc có ít biểu hiện ban đầu, dễ khiến gia đình chủ quan. Với paracetamol, trong 24 giờ đầu, người bệnh thường chưa có triệu chứng rõ ràng, đôi khi chỉ buồn nôn hoặc nôn ói nhẹ, trong khi tổn thương gan có thể xuất hiện muộn hơn nhiều. Do đó, khi biết hoặc nghi ngờ trẻ đã dùng một lượng thuốc bất thường, gia đình không nên chờ đến khi trẻ mệt nhiều, vàng da hoặc rối loạn ý thức mới đưa đi khám. 

Riêng với thuốc bảo vệ thực vật và nhiều loại hóa chất khác, diễn tiến có thể nhanh hơn, ảnh hưởng đến hô hấp, tuần hoàn hoặc thần kinh; việc xử trí phụ thuộc vào loại độc chất, đường phơi nhiễm, thời gian phơi nhiễm và tình trạng cụ thể của trẻ, nên không có biện pháp xử lý chung nào có thể áp dụng an toàn cho mọi trường hợp.

CHỦ ĐỘNG PHÒNG NGỪA, ĐỒNG HÀNH CÙNG TRẺ VƯỢT QUA KHỦNG HOẢNG

Khi trẻ có dấu hiệu muốn làm hại bản thân, gia đình cần:

Không để trẻ ở một mình nếu đang có nguy cơ tức thời.

Tạm thời hạn chế khả năng tiếp cận của trẻ với thuốc, hóa chất và các vật dụng có thể gây nguy hiểm.

Đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá khi có ý định, kế hoạch, hành vi tự gây hại hoặc khi gia đình không bảo đảm được an toàn cho trẻ.

Các bác sĩ khuyến cáo, việc phòng ngừa ngộ độc cần bắt đầu ngay trong mỗi gia đình. Thuốc hạ sốt, thuốc điều trị bệnh mạn tính, thuốc an thần, thuốc bảo vệ thực vật và hóa chất tẩy rửa cần được cất giữ ở nơi trẻ không thể tự tiếp cận, ưu tiên sử dụng tủ có khóa; không sang chiết hóa chất vào chai nước uống, chai nước ngọt hay các vật chứa thực phẩm. Thuốc đang sử dụng hằng ngày cũng không nên để sẵn trên bàn, đầu giường hoặc trong túi xách mà trẻ có thể lấy được.

Đối với những gia đình có con ở tuổi vị thành niên đang có biểu hiện buồn bã kéo dài, dễ kích động, thu mình, hay nói về cái chết, từng có hành vi tự gây hại hoặc vừa trải qua một biến cố lớn, việc quản lý an toàn thuốc và hóa chất càng cần được thực hiện nghiêm, đồng thời gia đình nên chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn về sức khỏe tâm thần cho trẻ.

Bên cạnh việc quản lý các yếu tố nguy cơ, các bác sĩ nhấn mạnh vai trò của sự lắng nghe và thấu hiểu từ gia đình. Trong lúc trẻ đang căng thẳng cảm xúc, những lời trách móc, so sánh hay phủ nhận cảm xúc của trẻ thường không giúp trẻ cảm thấy được thấu hiểu, mà điều cần thiết trước tiên là người lớn bình tĩnh, ở bên cạnh và lắng nghe trẻ. 

Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), việc hỏi thăm trực tiếp nhưng nhẹ nhàng về những khó khăn tâm lý mà trẻ đang gặp phải không làm gia tăng nguy cơ, mà ngược lại, có thể giúp trẻ cảm thấy được quan tâm và mở ra cơ hội tìm kiếm sự trợ giúp cần thiết.

TS.BS. Nguyễn Thành Nam nhấn mạnh, người lớn trong gia đình cần vừa quản lý thuốc và hóa chất an toàn đối với trẻ nhỏ, vừa quan tâm đúng mức đến những thay đổi cảm xúc ở trẻ lớn. Khi một đứa trẻ có hành vi tự gây hại, gia đình cần xem đó là một tín hiệu cần được giúp đỡ và đánh giá kịp thời, không phải là một hành vi để trách phạt.