Ngoại giao kiến tạo không gian phát triển: Thông điệp từ Tokyo

Đó là, kiên định độc lập, tự chủ, chủ động hội nhập, cùng các đối tác kiến tạo hòa bình và những động lực phát triển mới. Đặt trong tinh thần hội nhập quốc tế trong tình hình mới, bài diễn văn cho thấy rõ hơn bản lĩnh và trách nhiệm của Việt Nam trong một thế giới đang chuyển động sâu sắc.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu chính sách tại Quốc hội Nhật Bản. (Nguồn: TTXVN)

Bản lĩnh tự chủ trong một thế giới nhiều biến động

Tại Quốc hội Nhật Bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhắc lại hành trình hợp tác được vun đắp bằng lịch sử, sự tin cậy và những kết quả hiện hữu trong đời sống nhân dân. Cầu Nhật Tân, Nhà ga T2 Nội Bài, tuyến đường sắt đô thị số 1 tại Thành phố Hồ Chí Minh hay Trường Đại học Việt Nhật không đơn thuần là những công trình mang dấu ấn hợp tác. Chúng cho thấy quan hệ giữa hai quốc gia có chiều sâu khi cam kết trở thành lợi ích người dân cảm nhận được.

Nhưng điểm đặc biệt của bài diễn văn là từ nền tảng quá khứ, tầm nhìn được mở ra phía trước. Khi thế giới chứng kiến cạnh tranh chiến lược gia tăng, xung đột và nguy cơ phân mảnh kinh tế, khi biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng, công nghệ mới làm thay đổi cách các quốc gia phát triển và tương tác, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định Việt Nam tiếp tục kiên trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, tự cường, đa phương hóa, đa dạng hóa; là bạn, là đối tác tin cậy, thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế.

Đây không chỉ là sự nhắc lại nguyên tắc. Trước sức ép lựa chọn và những rủi ro phụ thuộc mới, độc lập, tự chủ chính là khả năng tự quyết định con đường phát triển, giữ vững lợi ích quốc gia - dân tộc và chủ động mở rộng hợp tác. Tự chủ không có nghĩa là đứng ngoài thế giới. Trái lại, tự chủ càng vững vàng thì hội nhập càng sâu sắc, và hội nhập có chất lượng càng làm giàu thêm năng lực tự chủ.

Từ Tokyo, một tư duy đối ngoại có tính nhất quán nhưng không ngừng phát triển được thể hiện rõ: Kiên định về nguyên tắc, linh hoạt về phương thức; giữ vững độc lập, chủ quyền, song không khép mình trước các cơ hội hợp tác; trân trọng khác biệt, nhưng đề cao đối thoại, luật pháp quốc tế và những lợi ích chung. Đó cũng là sự tiếp nối tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh: Hòa hiếu, tôn trọng, thêm bạn, bớt thù, gắn lợi ích dân tộc với hòa bình và tiến bộ của nhân loại.

Sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam bước vào giai đoạn thực hiện những mục tiêu phát triển có tầm vóc lớn hơn: Đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đặt ra yêu cầu phát huy sức mạnh tổng hợp của đất nước, thúc đẩy các đột phá chiến lược và đưa đối ngoại, hội nhập quốc tế gắn chặt hơn với kiến tạo môi trường phát triển. Bởi vậy, điều được gửi gắm trong bài diễn văn không chỉ là niềm tin vào tương lai quan hệ Việt - Nhật, mà còn là sự tự tin về con đường Việt Nam lựa chọn: Phát triển bằng nội lực, đổi mới sáng tạo và những quan hệ hợp tác bình đẳng, thực chất.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm hội đàm hẹp với Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae. (Nguồn: TTXVN)

Tinh thần Nghị quyết 59: Từ tham gia đến chủ động đóng góp

Nghị quyết số 59-NQ/TW ngày 24/1/2025 của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế trong tình hình mới đánh dấu bước phát triển quan trọng trong tư duy đối ngoại. Hội nhập không còn được nhìn nhận chủ yếu ở việc mở rộng thị trường, thu hút vốn hay tham gia các cơ chế sẵn có, mà là một động lực chiến lược để phát triển đất nước, củng cố sức mạnh tổng hợp quốc gia và nâng cao khả năng đóng góp có trách nhiệm vào công việc chung của cộng đồng quốc tế.

Một nội dung đặc biệt có ý nghĩa của Nghị quyết 59 là yêu cầu chuyển tâm thế từ tham gia sang chủ động đóng góp, xây dựng và định hình các khuôn khổ hợp tác. Muốn đóng góp vào vấn đề chung, một quốc gia phải có năng lực, bản lĩnh và khả năng đề xuất giải pháp đáng tin cậy.

Bài diễn văn tại Quốc hội Nhật Bản làm rõ tinh thần ấy bằng một hình ảnh hợp tác mới: hai nước hướng đến trở thành những đối tác “đồng hành, đồng kiến tạo, cùng có lợi”. Nếu trong giai đoạn trước, hiệu quả hợp tác thường được đo bằng quy mô vốn đầu tư, thương mại hay viện trợ, thì giai đoạn tới đòi hỏi thước đo cao hơn: hai bên có cùng tạo dựng được năng lực nghiên cứu, thiết kế, quản trị, đổi mới sáng tạo và năng lực tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị hay không?

Bởi vậy, những đề xuất hợp tác về trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ số, công nghệ vũ trụ, kinh tế biển, chuyển đổi xanh và đào tạo nhân lực chất lượng cao không phải một danh mục ngành nghề rời rạc. Chúng gắn với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng của Việt Nam, với Nghị quyết số 57-NQ/TW về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cũng như với ba đột phá chiến lược mà Đại hội XIV tiếp tục đặt ra. Hội nhập sẽ không thể bền vững nếu chỉ dừng ở tiếp nhận công nghệ; điều có ý nghĩa quyết định là khả năng học hỏi, làm chủ, sáng tạo và nâng cấp vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong những mạng lưới sản xuất quốc tế.

Tuy nhiên, điểm mới có chiều sâu đối ngoại còn nằm ở việc quan hệ Việt Nam - Nhật Bản được đặt trong một cấu trúc hợp tác khu vực rộng mở. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề cao vai trò trung tâm của ASEAN, sự kết nối giữa Tầm nhìn ASEAN về Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương với những định hướng hợp tác của Nhật Bản, các nguyên tắc minh bạch, bao trùm, tôn trọng luật pháp quốc tế và quyền tự quyết của mỗi quốc gia. Các vấn đề an toàn hàng hải, giải quyết bất đồng bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982, hợp tác Mekong và thực hiện Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 đều được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với đời sống và tương lai phát triển của người dân.

Như vậy, phát triển quan hệ song phương được gắn với trách nhiệm củng cố đoàn kết ASEAN, tăng cường đối thoại, bảo vệ luật pháp quốc tế và duy trì một không gian hợp tác mở, nơi mọi quốc gia được tôn trọng.

Đặc biệt, hướng tới Năm APEC 2027 tại Việt Nam, đề nghị cùng Nhật Bản thúc đẩy các sáng kiến thực chất về tăng trưởng, đổi mới sáng tạo và sự tham gia của doanh nghiệp, người dân còn mang ý nghĩa chuẩn bị cho một vai trò chủ động hơn của Việt Nam tại các diễn đàn đa phương. Đây là nơi tinh thần Nghị quyết 59 cần được hiện thực hóa: không chỉ tham dự và thực hiện các cam kết, mà chủ động đưa ra ý tưởng, kết nối đồng thuận và góp phần định hình những chương trình hợp tác có ích cho cộng đồng.

PGS. TS. Bùi Hoài Sơn. (Ảnh CGCC)

Biến lòng tin thành nguồn lực phát triển, biến cam kết thành kết quả

Một bài phát biểu chính sách có thể khơi mở những triển vọng lớn. Nhưng chiều sâu của một tầm nhìn chỉ thực sự được khẳng định khi những định hướng ấy đi vào cuộc sống. Bởi vậy, hiệu quả thực thi, vai trò của Quốc hội hai nước và lợi ích của người dân được nhấn mạnh trong bài diễn văn.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh hợp tác cần được triển khai bằng các chương trình có nguồn lực, tiến độ và khả năng vận hành thực chất; các thỏa thuận phải được theo dõi, tháo gỡ vướng mắc đến cùng. Sự đồng hành của Quốc hội, thông qua lập pháp, giám sát và trao đổi chính sách, là bảo đảm quan trọng để kết nối những cam kết đối ngoại với môi trường thể chế ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo. Một điều tưởng như rất cụ thể nhưng có ý nghĩa chiến lược: lòng tin giữa các đối tác được tích lũy qua chất lượng thực hiện những điều đã thống nhất.

Điều đó đòi hỏi đổi mới cách đánh giá hiệu quả hội nhập. Không chỉ đếm số cuộc tiếp xúc, văn kiện ký kết hay quy mô vốn cam kết, mà phải nhìn vào số dự án vận hành hiệu quả, số doanh nghiệp nâng cấp năng lực, số nhà khoa học và kỹ sư trưởng thành từ hợp tác, số cơ hội việc làm chất lượng cao được tạo ra và những chuyển biến mà người dân trực tiếp thụ hưởng. Hội nhập thành công không chỉ mở thêm cánh cửa ra thế giới; nó còn phải tạo ra thay đổi tích cực ngay trong hệ thống thể chế, năng lực quản trị và chất lượng sống ở trong nước.

Cũng trong tinh thần ấy, việc quan tâm đến cộng đồng gần 700.000 người Việt Nam tại Nhật Bản mang ý nghĩa đặc biệt. Mỗi người lao động, trí thức, sinh viên và doanh nhân không chỉ kết nối hai thị trường lao động hay hai nền kinh tế, mà còn là một nhịp cầu văn hóa. Khi quyền lợi được bảo vệ, tri thức được tích lũy, người trẻ có cơ hội học tập và trở về đóng góp, hội nhập trở thành hành trình phát triển con người.

Từ góc nhìn văn hóa, quan hệ Việt Nam - Nhật Bản còn nhắc chúng ta về một sức mạnh mềm không thể đo đếm chỉ bằng các chỉ số kinh tế. Đó là sự trân trọng lịch sử, những nghĩa cử trong đại dịch, sự sẻ chia trước thiên tai, khả năng thấu hiểu khác biệt và niềm tin được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Văn hóa không đứng bên lề ngoại giao; văn hóa tạo nền tảng xã hội cho ngoại giao đi xa hơn. Hợp tác về giáo dục, di sản, công nghiệp văn hóa, du lịch và sáng tạo có thể trở thành không gian phát triển mới, nơi bản sắc Việt Nam tạo lợi thế kết nối và cùng sáng tạo giá trị.

Trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết 59 cùng những quyết sách lớn của đất nước, yêu cầu đặt ra là liên kết chặt chẽ hơn đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước, đối ngoại nhân dân; kết hợp ngoại giao kinh tế với ngoại giao văn hóa, khoa học, công nghệ; tăng cường sự chủ động của địa phương, doanh nghiệp, các trường đại học và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Mỗi chủ thể cần hiểu mình có thể đóng góp gì vào mục tiêu chung, thay vì coi hội nhập là việc riêng của ngành ngoại giao.

Từ diễn đàn Quốc hội Nhật Bản, một thông điệp có ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ chuyến thăm được gửi đi: Việt Nam lựa chọn hội nhập bằng bản lĩnh độc lập, tự chủ; hợp tác bằng sự chân thành, tin cậy; đóng góp cho khu vực, thế giới bằng năng lực ngày càng thực chất. Trong một thế giới nhiều bất định, giữ vững nguyên tắc nhưng không ngừng mở rộng đối thoại, làm giàu nội lực nhưng không tự khép mình, bảo vệ lợi ích dân tộc đồng thời đóng góp cho những lợi ích chung. Đó chính là cách Việt Nam biến đường lối đối ngoại thành một sức mạnh kiến tạo phát triển.

Bởi suy cho cùng, thước đo đẹp nhất của ngoại giao không chỉ là những cái bắt tay trên diễn đàn quốc tế, mà là những cây cầu được xây, những tri thức được chia sẻ, những cơ hội được mở ra và một tương lai tốt đẹp hơn mà các dân tộc có thể cùng nhau kiến tạo.