Ngôn ngữ - Nơi lưu giữ văn hóa dân tộc Dao

Đồng bào Dao hiện chiếm khoảng 10,08% dân số tỉnh, với quy mô ước khoảng 56.000 người, là một trong những cộng đồng dân tộc thiểu số đông dân và giàu bản sắc văn hóa của địa phương. Đồng bào Dao sinh sống tập trung tại các xã vùng cao còn lưu giữ khá nguyên vẹn những giá trị văn hóa truyền thống.

Đồng bào dân tộc Dao Tiền gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống.

Không chỉ hiện diện trong đời sống thường nhật, ngôn ngữ Dao còn được gìn giữ trong các bộ sách cổ, nghi lễ tín ngưỡng, dân ca, truyện kể và những hình thức diễn xướng dân gian đặc sắc. Qua từng lời hát, câu cúng, từng trang chữ Nôm Dao, tri thức dân gian, phong tục tập quán cùng chiều sâu tâm hồn của dân tộc Dao vẫn được trao truyền bền bỉ, tạo nên “hồn cốt” văn hóa riêng có của cộng đồng nơi non cao.

Dân ca của người Dao rất phong phú, với nhiều thể loại mang đậm bản sắc riêng, như: Páo dung, Pá dung, Cóng dung, Tồ dung… gắn với hát giao duyên, sinh hoạt cộng đồng, lễ nghi tín ngưỡng và đời sống lao động thường ngày. Không chỉ phản ánh đời sống tinh thần phong phú, những làn điệu ấy còn là nơi gửi gắm tâm tư, tình cảm, kinh nghiệm sống của đồng bào qua nhiều thế hệ.

Kho tàng văn học dân gian của người Dao đến nay chủ yếu được lưu truyền bằng hình thức truyền khẩu với nhiều thể loại như thần thoại, truyện cổ tích, truyện thơ, truyện cười, tục ngữ, câu đố, dân ca… Trong đó có nhiều câu chuyện gắn với nguồn gốc tộc người, tín ngưỡng thờ Bàn Vương, quan niệm về trời đất, con người và khát vọng hướng tới cuộc sống tốt đẹp.

Đặc biệt, các sách cổ và văn bản chữ Nôm Dao chứa đựng nhiều giá trị đặc sắc như tri thức dân gian về lịch sử tộc người, phong tục tập quán, tín ngưỡng, dược liệu cổ truyền, kinh nghiệm sản xuất và ứng xử với thiên nhiên. Đây được ví như bộ “bách khoa thư dân gian” lưu giữ đời sống văn hóa, tinh thần của người Dao qua nhiều thế hệ.

Theo anh Lãnh Sinh Trưởng, thầy Tào người Dao ở xã Xuân Trường, trong các nghi lễ truyền thống của người Dao, từ lễ cấp sắc, lễ cầu an đến các nghi lễ vòng đời, tiếng Dao và chữ Nôm Dao luôn giữ vai trò trung tâm. Những cuốn sách cổ không chỉ phục vụ việc hành lễ mà còn lưu giữ nhiều tri thức quý về lịch sử tộc người, phong tục, tín ngưỡng và đạo lý làm người. Nếu thế hệ trẻ không còn biết tiếng Dao, không đọc được chữ Dao thì sẽ rất khó tiếp cận kho tàng tri thức mà cha ông đã dày công vun đắp và trao truyền.

Trong các nghi lễ quan trọng, như: lễ cấp sắc, cưới hỏi, tang ma, cầu an…, những bài cúng, sách cổ viết bằng chữ Nôm Dao được sử dụng như một cách trao truyền lịch sử tộc người, phong tục tập quán, quan niệm về con người, vũ trụ và đạo lý sống của dân tộc Dao từ đời này sang đời khác. Thông qua hệ thống ngôn ngữ trong các nghi lễ, sách cổ và lời cúng, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của người Dao được bảo tồn khá nguyên vẹn.

Nghệ nhân Hoàng Thùng Phin, xã Tam Kim cho biết: Páo dung không chỉ là những câu hát giao duyên hay sinh hoạt cộng đồng mà còn là nơi lưu giữ vẻ đẹp của tiếng Dao. Nhiều từ ngữ, cách diễn đạt trong Páo dung mang ý nghĩa sâu sắc, giàu hình ảnh. Nếu chuyển sang tiếng phổ thông thì vẫn hiểu được nội dung, nhưng rất khó diễn tả hết cái hay, cái tinh tế của lời hát. Bởi vậy, giữ gìn tiếng Dao chính là giữ gìn hồn cốt của dân ca Páo dung. Trong không gian lễ hội, sinh hoạt cộng đồng hay các nghi lễ tín ngưỡng, những lời hát, câu chuyện kể dân gian góp phần làm nên nét đẹp của văn hóa Dao, đồng thời khẳng định giá trị bền vững của ngôn ngữ dân tộc.

Sách cổ viết bằng chữ Nôm Dao chứa đựng nhiều giá trị đặc sắc. Ảnh T.V

Ngày nay, nhiều người Dao, đặc biệt là thế hệ trẻ, sử dụng thành thạo tiếng phổ thông để học tập, giao lưu và phát triển kinh tế. Tuy nhiên, trong nhiều gia đình và cộng đồng, tiếng Dao vẫn giữ vai trò quan trọng trong sinh hoạt thường nhật, trong các nghi lễ truyền thống và đời sống văn hóa tinh thần. Em Triệu Thị Sanh, xã Bảo Lạc chia sẻ: Dù hằng ngày em sử dụng tiếng phổ thông trong học tập và giao tiếp, nhưng ở nhà em vẫn nói tiếng Dao với ông bà, bố mẹ. Khi hiểu tiếng Dao, em cảm thấy mình gần gũi hơn với văn hóa dân tộc, hiểu được ý nghĩa của các phong tục, những làn điệu Páo dung và câu chuyện mà ông bà kể lại. Em nghĩ mỗi bạn trẻ người Dao đều cần có trách nhiệm giữ gìn tiếng nói của dân tộc mình để những giá trị văn hóa truyền thống không bị mai một.

Trải qua nhiều biến đổi của đời sống xã hội và quá trình hội nhập, tiếng nói, chữ viết của người Dao không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là "kho tàng ký ức" lưu giữ lịch sử tộc người, tri thức dân gian, phong tục tập quán và những giá trị đạo đức được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Vì vậy, bảo tồn và phát huy ngôn ngữ dân tộc Dao không chỉ là gìn giữ một di sản văn hóa phi vật thể quý giá mà còn góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, bảo vệ sự đa dạng văn hóa và tạo động lực cho phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số trong giai đoạn mới.