Người dân nơm nớp dưới chân núi 'đổi màu' - Bài 3: Hàng chục dự án bất động

Tháng 12-2021, UBND tỉnh Thanh Hóa phê duyệt Đề án “Sắp xếp, ổn định dân cư khu vực có nguy cơ cao xảy ra lũ ống, lũ quét, sạt lở đất tại miền núi giai đoạn 2021-2025”. Một đề án lớn với tổng kinh phí hơn 583 tỉ đồng, trong đó ngân sách nhà nước là 569 tỉ đồng.

Vị trí tái định cư cho người dân bản Tung vẫn chỉ là bãi đất trống chưa thành hình, trong khi hàng chục người dân vẫn mòn mỏi chờ đợi sau nhiều năm. Ảnh: ĐẶNG TRUNG

Dự án không thành hình, người dân lo lắng

Mục tiêu của đề án nêu rõ, đến năm 2025, Thanh Hóa sẽ bố trí tái định cư cho 2.225 hộ dân đang sống trong vùng có nguy cơ sạt lở đất, lũ ống, lũ quét buộc phải di dời khẩn cấp đến nơi an toàn. Theo đó, ba hình thức được lựa chọn gồm: tái định cư xen ghép cho 599 hộ; tái định cư liền kề cho 300 hộ thuộc 17 dự án; và tái định cư tập trung cho 1.326 hộ tương ứng 31 dự án.

Trao đổi với Báo Pháp Luật TP.HCM về hiệu quả của đề án, ông Đỗ Văn Học, Trưởng phòng Kinh tế hợp tác và Bố trí dân cư, Chi cục Phát triển nông thôn (Sở NN&PTNT tỉnh Thanh Hóa) thông tin, hàng chục dự án tái định cư liền kề, tập trung chưa thành hình hoặc chưa được triển khai sau bốn năm thực hiện đề án.

Dưới đỉnh núi Pù Đứa là những ngôi nhà nhỏ bé mong manh mỗi khi mùa mưa lũ về. Ảnh: ĐẶNG TRUNG

Đối chiếu với mục tiêu ban đầu cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác khi tỉnh Thanh Hóa mới chỉ bố trí được 452/2.225 hộ, tương đương 20,31%. Trong đó, xen ghép bố trí được 272/599 hộ (khoảng 45,4%); liền kề 29/300 hộ (khoảng 9,7%) và tái định cư tập trung 151/1.326 hộ (khoảng 11,39%).

Theo ông Học, quá trình triển khai ba hình thức tái định cư gặp nhiều khó khăn khiến nhiều dự án chậm kéo dài. Nguyên nhân do địa hình miền núi dốc, quỹ đất hạn chế; công tác giải phóng mặt bằng phức tạp; vướng mắc về nguồn vốn, thủ tục và quy hoạch. Không ít dự án khi đưa xuống cơ sở không phù hợp kế hoạch sử dụng đất của xã, phải chờ điều chỉnh.

Hình ảnh Yên Nhân, Thanh Hóa sau trận lũ quét kinh hoàng sáng ngày 26-8-2025, cuốn trôi nhà cửa, tài sản, khiến bản làng Na Nghịu tan hoang.

Công tác tuyên truyền chưa sâu khiến người dân chưa hiểu rõ chính sách, dẫn đến do dự hoặc không hợp tác. “Mức hỗ trợ trước đây triển khai đồng loạt giữa các địa phương, nhưng thực tế mỗi nơi có đặc thù địa hình khác nhau như Mường Lát một kiểu, Quan Sơn một kiểu nên phát sinh nhiều vướng mắc mà đến nay chưa được tháo gỡ”, ông Học nói.

Cũng theo ông Học, ở hình thức tái định cư xen ghép, phần lớn hộ thuộc diện nghèo và cận nghèo nên không đủ khả năng tự tìm đất phù hợp để chuyển đến. Sự phối hợp giữa Ban quản lý dự án khu vực và chính quyền xã cũng chưa đồng bộ, khiến nhiều hạng mục bị kéo dài, hồ sơ chậm hoàn thiện, dự án không thể triển khai.

Người dân ở nhiều bản miền tây xứ Thanh trong diện tái định cư, mòn mỏi đợi an cư suốt nhiều năm qua, nhưng dự án vẫn chỉ ở trên giấy. Ảnh: ĐẶNG TRUNG

Những số liệu trên cho thấy hiện còn gần 1.800 hộ dân sống trong vùng có nguy cơ cao sạt lở, lũ quét mỗi mùa mưa bão. Nhiều khu tái định cư tập trung chưa hình thành, chưa có mặt bằng, chưa có hạ tầng tối thiểu như san nền, điện, nước hay đường giao thông…

Trong khi đó, ghi nhận của Báo Pháp Luật TP.HCM, tình trạng sạt lở đất, lũ quét vẫn xảy ra ở nhiều xã miền núi, biên giới Thanh Hóa. Những năm 2018-2019, thiên tai từng khiến nhiều bản tại hai huyện Quan Sơn và Mường Lát bị xóa sổ, vùi lấp.

Nhiều dự án được coi là cấp bách, được UBND tỉnh ban bố tình huống khẩn cấp và có chủ trương đầu tư nhưng vẫn “đứng yên trên giấy” như bản Tung, Pù Đứa, Ma Hác… Tình trạng này để lại sự bất an kéo dài cho hàng ngàn phận người dưới những chân núi đã đổi màu.

Tháo gỡ “điểm nghẽn” nhưng dự án vẫn đứng im

Theo tìm hiểu của Báo Pháp Luật TP.HCM, từ tháng 4-2024, Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa đã có kết luận nhấn mạnh việc bố trí dân cư phải gắn với sinh kế và sản xuất, ưu tiên tái định cư xen ghép; đồng thời yêu cầu lồng ghép các nguồn lực ngoài ngân sách để đẩy nhanh tiến độ. Thế nhưng, tình hình vẫn chưa chuyển biến đáng kể.

UBND tỉnh chỉ đạo các sở, ngành và địa phương khẩn trương đẩy nhanh tiến độ đề án và tháo gỡ những “điểm nghẽn”. Cụ thể, các huyện phải rà soát, cập nhật đầy đủ danh sách hộ nghèo, hộ chính sách và hộ khó khăn về nhà ở để đưa vào diện tái định cư xen ghép giai đoạn 2024–2025.

67 hộ/168 khẩu ở bản Chai, xã Mường Chanh, Thanh Hóa sống giữa một bên nỗi lo núi lở và lũ quét sạt lở bên dòng suối Sim mòn mỏi chờ bờ kè. Ảnh: ĐẶNG TRUNG

Đối với những hạng mục thiết yếu của tái định cư liền kề và tập trung như san nền, điện, nước, đường giao thông phải được ưu tiên triển khai. Các hạng mục phụ trợ khác sẽ được lồng ghép từ các chương trình phù hợp.

Việc lựa chọn vị trí khu tái định cư phải dựa trên khảo sát thực tế, bảo đảm an toàn địa hình và tuân thủ đúng quy định. Các địa phương phải tháo gỡ vướng mắc về đất đai, đẩy nhanh việc lập và thẩm định quy hoạch sử dụng đất để đủ điều kiện bố trí dân cư.

Sở Xây dựng được giao cắt giảm thủ tục, đẩy nhanh thẩm định quy hoạch chi tiết 1/500 để sớm thi công. Kết luận của Chủ tịch UBND tỉnh cũng đề nghị Bí thư các huyện tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện nghiêm các văn bản chỉ đạo liên quan.

Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh cùng các đoàn thể được giao đẩy mạnh tuyên truyền để người dân hiểu rõ chủ trương bố trí dân cư vùng nguy cơ rất cao và nguy cơ cao. Các sở, ngành liên quan phải tăng cường trách nhiệm, phối hợp chặt chẽ để kịp thời tháo gỡ khó khăn.

Người dân bản Chai phản ánh với Chủ tịch UBND xã Mường Chanh, Thanh Hóa về nỗi lo sạt lở sau mỗi mùa mưa lũ bên dòng suối Sim. Ảnh: ĐẶNG TRUNG

Dù đã có chỉ đạo từ tháng 4-2024, nhưng đến tháng 8-2025 (sau 16 tháng), Phó Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa Mai Xuân Liêm tiếp tục có kết luận, chỉ ra kết quả đạt được chưa đáp ứng yêu cầu. Trong khi đó, thời gian thực hiện đề án đến tháng 12-2025 là kết thúc, nhưng khối lượng công việc còn lại rất lớn.

Kể từ năm 2018 đến nay, điểm sạt lở ở bản Na Tao, Pù Nhi liên tục sạt lở bên mép nhà dân. Ảnh: ĐẶNG TRUNG

Kết luận của ông Mai Xuân Liêm nêu, đối với hình thức tái định cư tập trung, có 15 dự án đã được phê duyệt chủ trương đầu tư, trong đó 5 dự án vượt mức đầu tư gồm: bản Suối Lóng (Tam Chung), bản Lách (Mường Chanh), bản Tung (Trung Lý), bản Trung Thắng và Sa Lung (Mường Lý).

Ông Liêm giao Sở Xây dựng phối hợp với các đơn vị liên quan hướng dẫn chủ đầu tư điều chỉnh quy mô, giải pháp thiết kế để không vượt tổng mức đầu tư và báo cáo Chủ tịch UBND tỉnh.

Một ngôi nhà ở bản Din, xã Trung Hạ, Thanh Hóa sụp đổ bên dòng sông Lò tháng 8-2025.

Trong khi đó, báo cáo của Sở NN&PTNT ngày 25-11 vừa qua cho hay, trong tổng số 31 khu tái định cư tập trung cho 1.326 hộ, mới chỉ có 4 dự án hoàn thành cơ sở hạ tầng cho 151 hộ. Hiện còn 27 dự án tái định cư tập trung đang dang dở. Trong đó, 15 dự án đã có quyết định chủ trương đầu tư, 12 dự án còn lại chưa được phê duyệt.

Như vậy, sau bốn năm triển khai đề án sắp xếp dân cư vùng nguy cơ thiên tai của tỉnh Thanh Hóa, kết quả thực hiện đạt mức rất thấp so với mục tiêu đề ra.

(Kỳ sau: Thay đề án cũ, trao quyền xuống xã. Thanh Hóa sẽ phân cấp, phân quyền, "siết" trách nhiệm triển khai từ tỉnh đến xã nhằm bảo đảm hạ tầng tối thiểu tại các khu tái định cư tập trung để người dân sớm ổn định cuộc sống và thoát khỏi vùng nguy hiểm sạt lở đất, lũ quét).

ĐẶNG TRUNG