Người dịch chuyển giữa thế giới ngôn từ và thị giác

Khi đi ngang những quầy sách, trang bìa là thứ đầu tiên "đập vào mắt" người đọc. Một thiết kế ấn tượng có thể thu hút sự chú ý, khiến độc giả cầm cuốn sách lên và muốn khám phá những trang viết bên trong. Nhưng với người làm bìa, công việc ấy không chỉ là tạo ra một hình ảnh đẹp. Đó còn là quá trình đọc, cảm nhận và chuyển một thế giới được kể bằng ngôn từ thành một ngôn ngữ thị giác.

Trong cuộc trò chuyện với Tri Thức - Znews, họa sĩ Tùng Lâm (đang sống và làm việc tại Hà Nội) chia sẻ về cách anh tiếp cận một tác phẩm trước khi bắt tay vào thiết kế, quá trình biến những trang viết thành một tấm bìa đủ sức hút và sức truyền tải nội dung sách.

Một bìa sách thành công không chỉ là một hình ảnh đẹp

- Cơ duyên nào đưa anh đến với công việc thiết kế, minh họa bìa sách? Trong số những bìa sách đã thực hiện, tác phẩm nào để lại nhiều ấn tượng nhất?

- Tôi bắt đầu tập tành vẽ bìa từ một môn học có tên là Thiết kế bìa sách ở trường đại học. Trong một lần đi ra Đinh Lễ để tham khảo các mẫu bìa sách trên thị trường, tôi bỗng cảm thấy thú vị và muốn thử sức với công việc này nhiều hơn. Sau đấy, tôi tiếp tục tham gia các cuộc thi online về bìa sách và trở thành cộng tác viên vẽ bìa với các nhà xuất bản.

Cơ duyên bắt đầu từ đó. Sau khi tốt nghiệp, tôi trở thành họa sĩ vẽ bìa chuyên nghiệp cho một công ty xuất bản. Tới giờ cũng là 12 năm rồi. Trong 12 năm vẽ bìa, có lẽ bìa sách Hồ là một bìa sách tôi yêu thích nhất. Ý tưởng vẽ bìa này bắt đầu từ một lần tôi đang rửa bát và đăm chiêu suy nghĩ về cách thực hiện bìa tác phẩm của Banana Yoshimoto. Những giọt nước rơi xuống chậu rửa bát tạo thành các vòng tròn gợn sóng đồng tâm khiến tôi nảy ra ý tưởng dùng chính chữ “Hồ” tên sách tạo thành một gợn sóng.

Hồ và các tác phẩm mà Tùng Lâm vẽ bìa. Ảnh: N.N.

- Trước khi bắt tay vào thiết kế một bìa sách, anh thường tiếp cận tác phẩm như thế nào? Có nhất thiết phải đọc toàn bộ cuốn sách không?

- Việc đầu tiên là tôi phải tìm hiểu qua các thông tin cơ bản về cuốn sách. Quan trọng nhất là nắm được thể loại sách, tinh thần chủ đạo của sách, một chút về lý lịch của tác giả, bối cảnh xuất xứ của tác phẩm.

Sau đấy, tôi sẽ đọc tóm tắt qua nội dung cuốn sách. Với những cuốn sách có nội dung phức tạp, tôi sẽ đọc bản thảo để hiểu kỹ hơn, hoặc nhờ sự trợ giúp của các biên tập viên cuốn sách đó. Thường thì các biên tập viên chịu trách nhiệm biên tập bản thảo cuốn sách sẽ soạn ra một bản tóm tắt các chi tiết quan trọng cần chú ý để giúp đỡ họa sĩ trong quá trình làm bìa.

- Để hoàn thiện một bìa sách, anh thường phải trải qua những bước nào? Có khi nào ý tưởng ban đầu thay đổi hoàn toàn không?

- Bước đầu tiên sau khi tìm hiểu qua về tác phẩm là tạo một moodboard giúp tôi có thêm cảm hứng. Thường một moodboard sẽ bao gồm các bìa sách cùng thể loại, các ấn phẩm khác của cuốn sách đó trên toàn thế giới, palette màu mà mình cho là hợp với thể loại, các chi tiết hình ảnh được nhắc đến trong tác phẩm.

“

Bìa sách nên dẫn dắt độc giả từ từ làm quen với thế giới ấy, cho họ một cảm giác về những gì đang chờ đợi phía bên trong nhưng không tiết lộ quá nhiều.

Có những lúc sản phẩm cuối cùng sẽ giống 70-80% những gì tôi hình dung ra trong đầu, nhưng cũng có những lúc sản phẩm cuối cùng lại khác hoàn toàn những gì tôi đã tưởng tượng. Có thể là do trong lúc thực hiện thì nảy ra những ý tưởng khác tốt hơn, hoặc ý tưởng cũ không phù hợp nên phải đổi hướng tiếp cận.

- Trong số những bìa sách anh từng thực hiện, đâu là dự án khiến anh gặp nhiều khó khăn nhất? Ngược lại, đâu là bìa sách khiến anh hài lòng và tự hào nhất? Vì sao?

- Trong số những bìa sách tôi từng thực hiện, có lẽ Tazaki Tsukuru không màu và những năm tháng hành hương của tác giả Haruki Murakami là bìa sách khiến tôi gặp khó khăn nhiều nhất trong quá trình thực hiện. Việc đọc hết bản thảo cuốn sách nhưng vẫn không nắm được tinh thần của tác phẩm và những gì tác giả muốn truyền tải khiến tôi hoảng loạn vì deadline gần kề. Chưa kể việc thực hiện bìa cho một tác giả lớn như vậy cũng khiến tôi gặp các áp lực vô hình khác.

Nhiều yếu tố cộng lại khiến sản phẩm cuối cùng là một trong những bìa sách tôi muốn quên đi nhất trong sự nghiệp vẽ bìa của mình. Sau lần đó, tôi rút kinh nghiệm là sẽ từ chối vẽ bìa những cuốn sách mà tôi cảm thấy không hợp hoặc không đủ khả năng để vẽ.

Ngược lại, những bìa sách mà tôi cảm thấy hợp và thực hiện dễ dàng thường là những bìa sách khiến tôi tự hào nhất khi sau này nhìn lại. Ví dụ bìa Hồ, Cây cam ngọt của tôi, Thư viện nửa đêm…

- Vậy một bìa sách thành công cần làm được điều gì?

- Một bìa sách thành công, theo tôi, không chỉ là một hình ảnh đẹp hay một thiết kế bắt mắt, mà phải giống một căn phòng mở ra trước khi người đọc bước vào câu chuyện. Nó cần tạo được không khí chủ đạo của cuốn sách, có thể là sự u tối, căng thẳng, dịu dàng, kỳ quái hay đầy hoài niệm, ngay từ khoảnh khắc đầu tiên. Một bìa sách tốt không cần tiết lộ hết nội dung cuốn sách, mà chỉ cần hé lộ một chút ấn tượng ban đầu về cuốn sách.

Cũng như khi bước vào một căn phòng lần đầu, ta có thể lờ mờ cảm nhận được nơi đó thuộc về ai, đã xảy ra điều gì, và mình sắp sửa trải qua một cảm xúc như thế nào, một bìa sách tốt cũng phải khiến người đọc cảm được cuốn sách trước khi đọc nó.

Hình ảnh, màu sắc, chất liệu và typography trên bìa đều góp phần xây dựng nên “không gian” ấy. Ví dụ một sắc xanh đơn giản trên bìa có thể khơi gợi nhiều thứ, từ sự buồn bã, hoài niệm cho đến bí ẩn. Một bìa sách thành công là một bìa sách xây dựng được “không gian” gần chính xác nhất với tinh thần của tác phẩm.

Một bộ lịch bàn do Tùng Lâm thực hiện. Ảnh: FBNV.

Dấu ấn con người trong thời đại AI

- Theo anh, một bìa sách có vai trò như thế nào trong trải nghiệm đọc của độc giả?

- Vai trò đầu tiên của một bìa sách là tạo ra ấn tượng ban đầu đủ mạnh để thu hút độc giả giữa rất nhiều lựa chọn khác nhau. Nhưng một bìa sách thành công không nên dừng lại ở việc “bắt mắt”. Nó cần giống như một cánh cửa mở vào thế giới của cuốn sách, gợi ra không khí, cảm xúc và tinh thần chủ đạo của câu chuyện, đồng thời khiến người đọc muốn bước vào sâu hơn.

Bìa sách nên dẫn dắt độc giả từ từ làm quen với thế giới ấy, cho họ một cảm giác về những gì đang chờ đợi phía bên trong nhưng không tiết lộ quá nhiều về những tình tiết hay nội dung chủ chốt. Sự cân bằng này rất quan trọng: Đủ gợi để khơi dậy trí tò mò, nhưng đủ kín để vẫn giữ được sự bất ngờ khi độc giả thực sự bước vào câu chuyện. Tôi nghĩ một người vẽ bìa giỏi là người giữ được sự cân bằng này.

- Sự phát triển của AI đang tác động như thế nào đến công việc của những người làm minh họa và thiết kế bìa sách?

- AI đang tác động rõ rệt nhất đến phân khúc minh họa giá rẻ trong ngành xuất bản, nơi các nhà xuất bản thường ưu tiên tốc độ, chi phí và khả năng đáp ứng số lượng lớn hơn là dấu ấn nghệ thuật cá nhân. Những công việc minh họa mang tính công thức, đơn giản hoặc có ngân sách thấp vì thế có nguy cơ bị AI thay thế hoặc cắt giảm đáng kể. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa AI sẽ thay thế hoàn toàn họa sĩ minh họa.

“

AI đang tác động rõ rệt nhất đến phân khúc minh họa giá rẻ trong ngành xuất bản.

Ở những nhà xuất bản hàng đầu, đặc biệt với các ấn phẩm coi trọng chất lượng và giá trị nghệ thuật, minh họa còn thể hiện tư duy, phong cách và tiếng nói riêng của người nghệ sĩ cũng như tác phẩm. Những yếu tố này vẫn đòi hỏi sự sáng tạo và chủ đích của con người, vì vậy các họa sĩ có phong cách và vị trí nghệ thuật rõ ràng nhiều khả năng sẽ ít bị ảnh hưởng hơn. Có thể nói, AI đang làm thay đổi và thu hẹp phần đáy của thị trường minh họa nhiều hơn là xóa bỏ nghề minh họa nói chung.

- AI hiện có thể tạo ra những hình ảnh nhanh theo yêu cầu. Đâu là điều AI vẫn chưa thể thay thế trong công việc của một họa sĩ vẽ bìa?

- AI thường dựa trên những hình ảnh và phong cách được cho sẵn, nên thường thiếu đi dấu ấn cá nhân, điều quan trọng nhất cần có ở một bức tranh. Các hình ảnh được tạo ra từ AI nhìn thì rất chi tiết, nhưng đều có những lỗi nhỏ nhặt và vô lý.

Những bìa sách AI nhìn thì có vẻ hào nhoáng nhưng thực chất là vô hồn. Chưa kể việc sử dụng tràn lan AI khiến thị trường ngập tràn trong các sản phẩm AI và khiến độc giả bội thực, kêu gọi tẩy chay. Tôi nghĩ là AI sẽ không thể nào thay thế được công việc của một họa sĩ vẽ bìa chừng nào độc giả còn từ chối tiếp nhận các sản phẩm dễ dãi được tạo ra từ AI.

Có thể AI vẫn được sử dụng ở các đơn vị làm sách phân khúc dưới nơi người ta sản xuất sách kiểu “mì ăn liền”, nhưng ở các đơn vị làm sách top đầu thì không sử dụng AI là một điều khoản bắt buộc trong hợp đồng.