Người 'giữ hồn' nhà gỗ truyền thống

Ông Nguyễn Văn Minh dành nhiều năm gắn bó với nghề mộc truyền thống tại xã Đức Minh.

Bằng kinh nghiệm nghề mộc được truyền dạy qua nhiều thế hệ và sự kiên trì phát triển hướng đi riêng, ông Minh tận dụng những gốc gỗ mít sẵn có để tạo nên các công trình mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống, đồng thời tạo việc làm cho lao động địa phương.

Đánh thức giá trị gỗ mít, tạo dấu ấn riêng cho nhà thờ truyền thống

Ông Nguyễn Văn Minh (sinh năm 1969), thường gọi là Minh Mít, lớn lên trong gia đình có truyền thống làm mộc. Từ năm 10 tuổi, ông đã được cha và ông nội hướng dẫn những công đoạn đầu tiên của nghề. Tiếng cưa, tiếng đục cùng những đường nét chạm khắc trên gỗ đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ của ông.

Tuy nhiên, khi trưởng thành, nghề mộc tại quê nhà dần trầm lắng. Để trang trải cuộc sống gia đình, ông Minh từng làm nhiều công việc, từ buôn hến đến kinh doanh phân bón, vôi và các mặt hàng khác. Cơ duyên đưa ông đến với nghề chế tác nhà thờ bằng gỗ mít bắt đầu khoảng năm 2003, khi có khách hàng ở Hà Nội tìm về vùng Đức Thọ cũ để tìm nguyên liệu xây dựng nhà thờ.

“Lúc đi buôn, tôi thấy nhiều gốc mít to bị vứt ngoài vườn mà không biết giá trị của loại gỗ này. Khi khách hàng nhờ làm nhà thờ bằng gỗ mít, tôi mới tìm hiểu sâu thêm, bởi lúc đó chưa nhiều người sử dụng gỗ mít để làm mộc”, ông Minh nhớ lại.

Các cấu kiện gỗ được sắp xếp, kiểm tra trước khi đưa vào lắp dựng.

Từ kinh nghiệm được truyền dạy trong gia đình và quá trình tìm hiểu thực tế, ông nhận thấy gỗ mít có hương thơm nhẹ, thớ tương đối mềm, thuận lợi cho việc đục đẽo, chạm khắc. Ông bắt đầu nghĩ đến việc tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có để phát triển một hướng đi riêng, vừa cải thiện kinh tế gia đình, vừa khôi phục nghề mộc truyền thống.

Từ đơn hàng đầu tiên, những lời giới thiệu của khách hàng dần đưa cơ sở mộc của ông đến với nhiều dòng họ có nhu cầu xây dựng nhà thờ. Ông vay mượn thêm vốn, đầu tư máy móc, mở rộng sản xuất, từng bước phát triển các sản phẩm nhà thờ và đồ thờ nội thất.

Năm 2012, ông thuê khu đất rộng khoảng 550 m² tại khu vực trung tâm xã Trường Sơn, thuộc địa bàn xã Đức Minh hiện nay, để xây dựng xưởng mộc. Từ cơ sở nhỏ ban đầu, xưởng mộc Minh Mít từng bước mở rộng quy mô, hình thành đội ngũ thợ có tay nghề và xây dựng thị trường khách hàng tại nhiều tỉnh, thành phố.

Những bộ phận của nhà thờ gỗ được chế tác riêng, bảo đảm sự ăn khớp khi lắp dựng.

Theo ông Minh, mỗi khách hàng có điều kiện kinh tế, phong tục và mong muốn riêng đối với những ngôi nhà gỗ. Vì vậy, từng công trình phải được nghiên cứu, thiết kế phù hợp, từ kết cấu nhà, cách bố trí các cấu kiện đến hoa văn trang trí.

Để đáp ứng yêu cầu đó, người thợ phải nắm vững nhiều công đoạn, từ chọn gỗ, gia công cấu kiện, tạo mộng đến lắp ghép và chạm khắc. Những mối nối phải được xử lý chính xác để các cấu kiện ăn khớp khi dựng nhà. Đối với hoa văn cầu kỳ, người thợ cần vẽ trực tiếp lên gỗ, tính toán từng đường nét rồi mới tiến hành đục chạm thủ công.

“Khi khách hàng đặt làm, tôi trực tiếp nghiên cứu, xây dựng mẫu, bảo đảm công trình phù hợp với không gian và mong muốn của gia chủ. Không có ngôi nhà nào hoàn toàn giống ngôi nhà nào”, ông Minh chia sẻ.

Công đoạn sơn đánh bóng thành phẩm sau khi hoàn thiện.

Hiện nay, xưởng sản xuất khoảng 20-25 nhà thờ mỗi năm, cùng hàng trăm sản phẩm đồ thờ nội thất. Tùy quy mô, kết cấu và yêu cầu chạm khắc, giá trị mỗi công trình dao động từ vài trăm triệu đồng đến hàng tỷ đồng. Khách hàng của cơ sở đến từ Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa, Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều địa phương khác.

Phát triển cơ sở sản xuất gắn với gìn giữ nghề truyền thống

Sau nhiều năm gây dựng, xưởng mộc Minh Mít đã trở thành cơ sở sản xuất tạo việc làm cho nhiều lao động tại địa phương. Tùy khối lượng đơn hàng, xưởng sử dụng đội ngũ thợ thường xuyên và lao động thời vụ. Mức thu nhập hàng tháng của mỗi công nhân đạt từ 8–20 triệu đồng, tùy vị trí công việc và tay nghề.

Các chi tiết gỗ được chạm khắc tỉ mỉ tại một công trình nhà thờ do cơ sở của ông Nguyễn Văn Minh thực hiện.

Đã có 15 năm làm việc tại xưởng, anh Nguyễn Trí Huấn đảm nhiệm công đoạn vẽ mẫu và thi công hoa văn trên các cấu kiện nhà gỗ. Theo anh, nghề chạm khắc đòi hỏi sự kiên trì, tư duy thẩm mỹ và khả năng hình dung hình khối trong không gian. Người thợ phải hiểu yêu cầu của khách hàng, đồng thời điều chỉnh đường nét để phù hợp với từng vị trí trên công trình.

Anh Huấn cho biết, quá trình làm việc tại xưởng giúp anh có thu nhập ổn định, tích lũy kinh nghiệm và nâng cao tay nghề. Hiện thu nhập của anh khoảng 20 triệu đồng mỗi tháng. Anh mong muốn tiếp tục gắn bó lâu dài với cơ sở, cùng những người thợ khác tạo ra các sản phẩm có chất lượng cao.

Chất lượng công trình là yếu tố giúp cơ sở của ông Minh tạo dựng uy tín với khách hàng. Đến nay, cơ sở đã thi công hàng trăm nhà thờ gỗ. Ông Đinh Đức Thiện, tộc trưởng chi tộc họ Đinh tại xã Đức Thịnh, tỉnh Hà Tĩnh cho biết, dòng họ đã tìm hiểu nhiều cơ sở trước khi lựa chọn xưởng mộc Minh Mít thực hiện công trình.

“Qua tìm hiểu, chúng tôi biết ông Minh đã làm nhiều nhà thờ ở Hà Tĩnh và các tỉnh khác. Những công trình của ông mang nét truyền thống, phù hợp với văn hóa và không gian thờ tự của dòng họ. Vì vậy, chúng tôi tin tưởng lựa chọn xưởng thực hiện nhà thờ của mình”, ông Thiện cho biết.

Một ngôi nhà thờ bằng gỗ do cơ sở của ông Nguyễn Văn Minh thực hiện.

Bên cạnh hoạt động sản xuất, ông Minh chú trọng đào tạo lao động trẻ, nhất là những công đoạn thủ công đòi hỏi thời gian rèn luyện. Theo kế hoạch của cơ sở, mỗi năm xưởng hướng đến tạo việc làm, đào tạo khoảng 10-12 người, từng bước bổ sung lực lượng kế cận cho nghề.

Năm 2023, ông Nguyễn Văn Minh được vinh danh là một trong 100 Nông dân Việt Nam xuất sắc. Đây là sự ghi nhận đối với quá trình lao động, sản xuất của ông, đồng thời tạo động lực để cơ sở tiếp tục nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường.

Ông Nguyễn Văn Hoài, Phó Chủ tịch Hội Nông dân xã Đức Minh đánh giá, xưởng mộc của ông Minh là một mô hình sản xuất tiêu biểu của hội viên nông dân địa phương. Cơ sở góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, đồng thời đưa sản phẩm mang dấu ấn nghề mộc truyền thống đến khách hàng ở nhiều địa phương. Theo ông Hoài, chính quyền địa phương đã tạo điều kiện về mặt bằng, hỗ trợ tiếp cận các nguồn vốn phù hợp để cơ sở đầu tư, nâng cấp máy móc, tiếp tục phát triển sản xuất.