Người giữ hồn văn hóa Mảng ở Lai Châu

Nghệ nhân Lý Thị Chướng (áo xanh ngoài cùng bên phải) truyền dạy kỹ năng thêu thùa cho phụ nữ bản Nậm Sảo. (Ảnh: TUẤN HƯNG)

Bà Lý Thị Chướng người dân tộc Mảng ở bản Nậm Xảo 1, xã Pa Tần - Nguyên là Bí thư Đảng ủy xã Nậm Ban cũ (nay là xã Pa Tần). Bà không chỉ là người uy tín, điển hình tiêu biểu mà còn được xem là Nghệ nhân khi sưu tầm, phục dựng và truyền dạy văn hóa dân tộc Mảng cho cộng đồng dân cư nơi bà sinh sống.

Tại căn nhà gỗ truyền thống của người Mảng ở bản Nậm Xảo 1, sau buổi sinh hoạt của đội văn nghệ, bà Lý Thị Chướng chia sẻ về hành trình học chữ và gìn giữ văn hóa dân tộc mình. Nhớ lại những năm tháng tuổi thơ, bà Chướng cho biết mình từng là một trong số ít học sinh người Mảng được theo học tại Trường Dân tộc Nội trú huyện Sìn Hồ. Ngày ấy, để đến trường phải trèo đèo lội suối, cuốc bộ, vượt núi. Con đường đến với con chữ mặc dù gian nan, nhưng chính việc được học đã mở ra cho bà một nhận thức mới về cuộc sống.

Sau này trở thành cán bộ, từng giữ cương vị đứng đầu cấp ủy, chính quyền xã, bà càng thấm thía những khó khăn mà người dân mình từng trải qua. Nhiều người Mảng khi ấy còn không biết tiếng phổ thông, chưa nói đến việc đọc, viết.

Theo bà Chướng, người Mảng trước đây sống khá khép kín, ít giao lưu với bên ngoài nên đời sống xã hội còn nhiều hạn chế. Những năm gần đây, nhờ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước thông qua nhiều chương trình, dự án, đời sống vật chất của đồng bào từng bước được cải thiện. Tuy nhiên, cùng với quá trình phát triển, một số giá trị văn hóa truyền thống cũng có nguy cơ mai một.

Chính từ những trải nghiệm đó, bà Chướng luôn trăn trở làm thế nào để đồng bào vừa tiếp cận được đời sống mới, vừa không đánh mất bản sắc văn hóa của dân tộc mình. Khi còn công tác, bà là một trong những người tích cực tuyên truyền, vận động đồng bào thực hiện nếp sống văn minh, từng bước loại bỏ những hủ tục trong đời sống, nhất là trong việc cưới, việc tang. Bà cũng phối hợp với các ngành chức năng sưu tầm, phục dựng những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của người Mảng.

Đội văn nghệ do Nghệ nhân Lý Thị Chướng chủ trì trình diễn tục xăm cằm của người Mảng.

Năm 2015, sau khi nghỉ hưu, bà Chướng có thêm thời gian dành cho công việc mà mình luôn tâm huyết là bảo tồn văn hóa dân tộc Mảng. Không chọn cách làm lớn lao, bà bắt đầu từ những việc gần gũi nhất. Bà đến từng gia đình vận động bà con duy trì, phát triển phong trào văn nghệ; khuyến khích thế hệ trẻ tìm hiểu tiếng nói, dân ca, phong tục và các nghi lễ truyền thống của dân tộc mình. Bà cũng phối hợp cùng cơ quan chuyên môn của tỉnh tham gia phục dựng một số lễ hội, phong tục truyền thống của dân tộc mình như: Tục săm cằm, Lễ mừng cơm mới, Lễ cưới của người Mảng... Không chỉ truyền khẩu các làn điệu dân ca, dân vũ, bà còn trao truyền nghề đan lát, may vá truyền thống tới lớp trẻ. Đi đôi với việc khôi phục những giá trị văn hóa tốt đẹp, bà kiên trì vận động người dân từ bỏ mê tín dị đoan, bói toán và những tập quán lạc hậu trong sinh hoạt.

Nhiều năm qua, bà được bà con tin tưởng mời làm chủ hôn cho hầu hết các đám cưới của người dân trong bản. Trong các lễ cưới, bà vận động gia đình giản lược những nghi thức không còn phù hợp, tránh hôn nhân cận huyết; đồng thời khuyến khích cô dâu, chú rể mặc trang phục dân tộc và thực hành những nghi lễ truyền thống phù hợp với bản sắc văn hóa Mảng.

Năm 2012 bà Chướng cho tổ chức đội văn nghệ của địa phương; ban đầu đội chỉ có tám thành viên, sau nhiều năm phát triển, số thành viên của đội đã tăng lên nhiều lần; trong đó có 15 thành viên nòng cốt, thường xuyên tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ quần chúng của địa phương và của khu vực. Mỗi khi bản làng có lễ hội, đám cưới, mừng nhà mới hay sinh hoạt cộng đồng, đội văn nghệ lại góp mặt với những làn điệu dân ca, hát giao duyên, hát ru, hát mừng Đảng, mừng Xuân... Cùng với đó, nhiều trò chơi dân gian được phục dựng như đánh cầu lông gà, kéo co, bắn nỏ... Những hoạt động tưởng như giản dị ấy lại góp phần tạo nên không gian văn hóa cộng đồng, giúp thế hệ trẻ có cơ hội tiếp xúc, hiểu hơn về phong tục, tập quán và bản sắc của dân tộc mình.

Đội văn nghệ dân tộc Mảng xã Pa Tần do nghệ nhân Lý Thị Chướng thành lập và duy trì biểu diễn tại mỗi dịp sự kiện, lễ hội của địa phương.

Một trong những công việc được bà Chướng đặc biệt quan tâm là truyền dạy tiếng phổ thông cho đồng bào Mảng và văn hóa bản địa cho giới trẻ dân tộc Mảng. Từ năm 2020 đến nay, bà được Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Lai Châu mời tham gia giảng dạy tiếng dân tộc Mảng theo hình thức truyền khẩu cho gần 200 học viên là con em người Mảng. Với bà, dạy tiếng không đơn thuần là giúp thế hệ trẻ biết thêm một ngôn ngữ. Tiếng nói còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, cách gọi tên sự vật, cách ứng xử và những câu chuyện văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Vì vậy, khi tiếng nói được gìn giữ, những giá trị văn hóa gắn với ngôn ngữ cũng có thêm cơ hội được tiếp nối.

Bà Đinh Thị Hiền, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Pa Tần nhận xét: “Không chỉ là người nặng lòng với văn hóa dân tộc Mảng, bà Chướng còn là người tiên phong trong thực hiện đời sống mới, tránh xa tệ nạn xã hội, từ bỏ hủ tục lạc hậu. Người Mảng ai cũng quý trọng và coi bà như “cây gỗ lớn” nơi rừng già, lời bà nói ai cũng ưng cái bụng”.

Với những đóng góp trong công tác bảo tồn văn hóa, bà Lý Thị Chướng được các cấp trao tặng nhiều giấy khen, bằng khen. Nhưng với người phụ nữ dành nhiều năm gắn bó với văn hóa dân tộc Mảng, phần thưởng ý nghĩa hơn cả có lẽ là khi tiếng nói, làn điệu dân ca, trang phục, nghi lễ và những phong tục đẹp của dân tộc mình vẫn được thế hệ trẻ tiếp tục biết đến và thực hành.

Từ một hạt nhân văn hóa ở cơ sở, nghệ nhân Lý Thị Chướng đã góp phần tập hợp, khơi dậy ý thức gìn giữ bản sắc trong cộng đồng người Mảng. Những việc làm của bà cũng góp phần thực hiện chủ trương bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc gắn với phát triển du lịch của tỉnh Lai Châu.