Người hưởng lợi nhất từ tranh cãi về hành động của Sơn Tùng

Các nhà nghiên cứu văn hóa, sử học và khán giả đại chúng cùng tham gia bàn luận về ý nghĩa của biểu tượng Chim Lạc, giới hạn của sáng tạo nghệ thuật, và về việc liệu một nghệ sĩ có nên đứng trên một biểu tượng gắn với trống đồng Đông Sơn hay không. Một số chuyên gia phản ứng, một số chuyên gia ủng hộ, nhiều khán giả không đồng tình nhưng cộng đồng fan đông đảo của Sơn Tùng với tên gọi “Sky” dĩ nhiên bảo vệ thần tượng.

Nhưng nhìn từ góc độ truyền thông, có lẽ câu hỏi thú vị hơn không phải là ai đúng ai sai. Mà là ai đang hưởng lợi nhiều nhất từ cuộc tranh luận này? Câu trả lời có thể chính là Sơn Tùng.

Sơn Tùng đứng trên mô hình chim Lạc gây tranh cãi.

Không gây khủng hoảng mạnh, không bị tẩy chay

Điều đáng chú ý là những tranh cãi xung quanh Chim Lạc trong Come My Way không mang đặc điểm của một cuộc khủng hoảng văn hóa thực sự. Dù một số nhà nghiên cứu phản ứng như PGS.TS Trần Hữu Sơn, GS Vũ Minh Giang nhưng cũng không có ai có lời kêu gọi tẩy chay quy mô lớn. Khán giả cũng như vậy, không có làn sóng quay lưng từ người hâm mộ đối với Sơn Tùng.

Không có thương hiệu nào gắn với Sơn Tùng M-TP tuyên bố rút lui. Báo chí cũng chỉ khai thác ở mức chừng mực, có khen có chê, không lên án Sơn Tùng mạnh mẽ. Đồng nghĩa, không có dấu hiệu cho thấy vị thế thương mại của nghệ sĩ bị suy giảm. Ngược lại, MV nhanh chóng đạt hàng chục triệu lượt xem chỉ sau thời gian ngắn phát hành và trở thành tâm điểm của các cuộc thảo luận trên báo chí lẫn mạng xã hội. Độ tìm kiếm và thảo luận liên quan đến từ khóa Sơn Tùng nhảy vọt.

Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa một cuộc khủng hoảng truyền thông và một cuộc tranh luận. Khủng hoảng thường làm suy giảm niềm tin với nghệ sĩ, buộc nghệ sĩ phải lên tiếng giải thích, xin lỗi. Nhưng tranh luận lại làm tăng sự chú ý cho người nổi tiếng.

Trong trường hợp của Sơn Tùng, công chúng không tranh cãi về việc giọng ca Thái Bình (nay là Hưng Yên) có nên tiếp tục là nghệ sĩ hay không. Họ tranh cãi về cách hiểu Chim Lạc. Họ tranh cãi về biểu tượng văn hóa, giới hạn giữa tôn vinh và xúc phạm. Và dễ thấy là trong toàn bộ quá trình đó, tên của Sơn Tùng vẫn nằm ở trung tâm, được báo chí, truyền thông và mạng xã hội nhắc đến.

Nói cách khác, nghệ sĩ không trở thành đối tượng bị loại bỏ khỏi cuộc trò chuyện. Anh trở thành lý do để cuộc trò chuyện diễn ra. Và điều đó với Sơn Tùng là hoàn toàn có lợi. CEO một công ty truyền thông bình luận rằng: “Tranh cãi này người có lợi nhất là Sơn Tùng”.

Lịch sử văn hóa đại chúng thế giới cho thấy đây không phải hiện tượng mới.

Năm 2021, Lil Nas X phát hành MV Montero (Call Me By Your Name) với những hình ảnh tôn giáo gây tranh cãi dữ dội tại Mỹ. Các chính trị gia bảo thủ, các tổ chức tôn giáo và truyền thông cánh hữu đồng loạt chỉ trích sản phẩm. Tuy nhiên, thay vì làm suy yếu sự nghiệp của nam ca sĩ, tranh cãi đó lại biến Montero thành một hiện tượng văn hóa toàn cầu. Ca khúc ra mắt ở vị trí số 1 trên Billboard Hot 100 và củng cố vị thế của Lil Nas X như một trong những nghệ sĩ được bàn luận nhiều nhất trong thời đại mạng xã hội.

Tương tự, Beyoncé nhiều lần trở thành trung tâm của các cuộc tranh luận liên quan đến các biểu tượng văn hóa, từ việc sử dụng hình ảnh Ấn Độ, văn hóa châu Phi cho tới việc bước vào không gian âm nhạc đồng quê Mỹ. Những tranh cãi đó hiếm khi dẫn tới tẩy chay đại chúng. Thay vào đó, chúng thường mở rộng phạm vi công chúng tiếp xúc với tác phẩm và kéo theo những cuộc thảo luận lớn hơn về bản sắc, lịch sử và quyền đại diện văn hóa.

Trường hợp của Sơn Tùng M-TP thậm chí còn nhẹ hơn Lil Nas X hay Beyoncé, do vậy, việc không gây ra khủng hoảng văn hóa lại càng dễ hiểu, vì nam nghệ sĩ không động đến tôn giáo hay những hình tượng được tôn thờ, thờ cúng. Còn nếu so với Madonna, Blackpink hay Katy Perry từng bị phản ứng khi sử dụng các hình tượng trong MV thì dư luận, chuyên gia phản ứng với Sơn Tùng cũng đang rất nhẹ nhàng, chừng mực, phần lớn chỉ như góp ý.

Sơn Tùng là từ khóa được tìm kiếm và thảo luận trên mạng xã hội những ngày qua.

Càng được thảo luận, càng gây chú ý

Quy luật truyền thông hiện nay là càng được thảo luận, càng gây chú ý. Trong đó, thảo luận tạo ra sự trao đổi hai chiều, có khen ngợi, có phản ứng lại, càng an toàn. Marketing về giải trí cho thấy sự im lặng mới là điều nghệ sĩ sợ nhất, vì thế cho nên tranh cãi chưa chắc là thất bại. Đôi khi nó là bằng chứng cho thấy tác phẩm đã chạm tới một điểm nhạy cảm trong trí tưởng tượng của một bộ phận khán giả.

Nhìn theo hướng đó, câu chuyện Chim Lạc có thể đang tạo ra một hiệu ứng đáng chú ý hơn nhiều so với bản thân MV, trước hết là với khán giả Việt. Rất nhiều người lần đầu tìm kiếm Chim Lạc là gì. Sản phẩm cũng có thể góp phần kéo biểu tượng Đông Sơn ra khỏi sách giáo khoa để bước vào các cuộc tranh luận trên Facebook, TikTok và báo chí. Điều đó khiến cho những di sản văn hóa xuất hiện trong các cuộc trò chuyện thường ngày.

Quan sát Sơn Tùng và Come My Way, chúng ta có thể thấy không phải mọi tranh cãi đều có giá trị. Nhưng cũng không phải mọi tranh cãi đều là khủng hoảng. Có những tranh cãi khiến hình ảnh nghệ sĩ sụp đổ như scandal ma túy, ấu dâm, ngoại tình hoặc những sản phẩm độc hại (như chính Sơn Tùng M-TP từng phải xin lỗi, MV There’s no one at all ngưng phát hành tại Việt Nam cách đây vài năm). Và có những tranh cãi làm cho nghệ sĩ được cộng đồng quan tâm hơn, đó là Come My Way.