Người lưu giữ ký ức Rạch Giá

Anh Trần Minh Tài nghiên cứu, số hóa tài liệu. Ảnh: BẢO TRÂN

Chiếc máy tính của anh Tài không có hình ảnh du lịch, đời thường như những người trẻ khác, thay vào đó là những thư mục mang tên đình, miếu, nhân vật lịch sử, nghệ thuật truyền thống, địa danh cũ, sách địa chí Rạch Giá… Mỗi thư mục chứa hàng trăm, hàng ngàn tập tin được anh cẩn thận phân loại. Một cú nhấp chuột mở ra bức ảnh Rạch Giá nhiều thập niên trước với những con đường chưa đông đúc, những công trình nay đã đổi thay. Một số thư mục khác lưu những trang sách đã ngả màu thời gian, những bản chép tay, sắc phong, gia phả của các dòng họ từng gắn bó với vùng đất này.

Niềm đam mê của anh Tài bắt đầu từ một lần tình cờ nhìn thấy bức ảnh Rạch Giá xưa, trong đó có hình ảnh cổng Tam Quan. Không chỉ bị thu hút bởi kiến trúc, anh còn chú ý đến những câu đối trên công trình này. Từ sự tò mò ban đầu, anh bắt đầu tìm đọc, hỏi han những người am hiểu văn hóa địa phương rồi dần bị cuốn vào thế giới của những trang tư liệu cũ. “Từ lúc thấy những hình ảnh xưa, tôi bắt đầu muốn biết ngày trước Rạch Giá như thế nào, người xưa sống ra sao, những giá trị nào đang dần mất đi”, anh Tài nói.

Niềm yêu thích văn hóa của anh Tài phần nào còn được nuôi dưỡng từ gia đình. Thuở nhỏ, anh thường theo cha mẹ đến các đình, lễ hội buôn bán. Những đêm ngủ lại ở đình, anh nghe tiếng nhạc lễ, chứng kiến đời sống tín ngưỡng dân gian. Hình ảnh ấy dần trở thành ký ức khó quên.

Tốt nghiệp ngành y sĩ đa khoa, anh Tài từng công tác ở một đơn vị, nhưng thấy không phù hợp nên xin nghỉ. Năm 2017, vừa kinh doanh tự do phụ giúp gia đình vừa dành thời gian sưu tầm tư liệu. Tài liệu đầu tiên anh sưu tầm là album ảnh Rạch Giá xưa. Đến nay, bộ sưu tập có gần 400 bức ảnh về Rạch Giá từ năm 1890 đến năm 2000 và một tài liệu từ năm 1878 đến năm 1990 đã được số hóa.

Càng sưu tầm, anh Tài càng có cơ hội tiếp cận nhiều nguồn tư liệu quý và nhận được sự tin tưởng của những người đi trước. Những cuốn sách, bản thảo, tài liệu giấy được các nhà nghiên cứu văn hóa như ông Lưu Như Việt, ông Lưu Như Điển lưu giữ nhiều năm, lần lượt được anh tiếp nhận, sao lưu, số hóa và hệ thống lại.

Với anh, việc những người đi trước trao lại tư liệu không chỉ là sự chia sẻ mà còn là một cách gửi gắm trách nhiệm. Bởi phía sau mỗi bức ảnh, trang sách hay bản thảo là một phần ký ức của vùng đất cần được gìn giữ. Vì vậy, nghe ai còn lưu giữ ảnh cũ, sách xưa, anh Tài lại tìm đến tận nhà tìm hiểu, mang theo máy scan để sao lưu. Một vài tài liệu anh phải bỏ tiền mua lại với giá khá cao. Có lúc, anh lặn lội tìm đến nơi nhưng chủ nhân không đồng ý cho chụp, scan vì những lý do riêng.

Năm 2024, với mong muốn có thêm người đồng hành, anh Tài cùng một số bạn trẻ thành lập nhóm “Kiên Giang Du Khảo”, dưới sự cố vấn của các nhà nghiên cứu văn hóa. Sau sáp nhập địa giới hành chính, các thành viên có hướng đi riêng, nhóm không còn hoạt động, nhưng với anh Tài, việc sưu tầm và bảo tồn tư liệu vẫn tiếp tục. Không chỉ lưu giữ cho riêng mình, anh còn kết nối, hiến tặng những tư liệu, hiện vật có giá trị cho bảo tàng và phối hợp thực hiện một số chương trình trưng bày văn hóa.

Anh Tài vừa hoàn thành bản thảo “Trò chơi dân gian thai đố Rạch Giá xưa”, dựa vào nguồn tư liệu của ông Lưu Như Điển (1909 - 1980) và ông Lưu Như Việt (sinh năm 1950), với khoảng 500 câu thai đố và thơ văn toàn tập của thi sĩ Lưu Như Điển - tập hợp những sáng tác thơ văn thời Pháp của ông. Cùng với đó là tạp chí Tiến Hóa xuất bản tại Rạch Giá giai đoạn 1938 - 1939. Sau 15 kỳ phát hành, tạp chí bị chính quyền thực dân Pháp đình bản, vì thế nó trở thành nguồn tư liệu quý về đời sống xã hội, tư tưởng, phong trào đấu tranh và chính trị đương thời. Từ những tư liệu được sưu tầm trong cộng đồng, anh Tài cùng nhiều cá nhân đã kết nối, số hóa và hiến tặng bộ sưu tập tạp chí Tiến Hóa cho Bảo tàng tỉnh.

Bà Nguyễn Bạch Huệ, Giám đốc Bảo tàng tỉnh An Giang cho biết gần đây ngày càng có nhiều người trẻ quan tâm đến việc sưu tầm, gìn giữ các tư liệu, hiện vật lịch sử, trong đó có anh Trần Minh Tài. Anh Tài cùng nhiều cá nhân đã sưu tầm, kết nối và tặng cho bảo tàng bộ tạp chí Tiến Hóa. Đây là nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu, trưng bày và giáo dục truyền thống. Việc người trẻ kiên trì sưu tầm, số hóa tư liệu không chỉ góp thêm những mảnh ghép cho lịch sử, văn hóa Rạch Giá mà còn giúp những tư liệu quý trong cộng đồng được bảo tồn và phát huy giá trị.

Những đóng góp thầm lặng ấy của anh Tài vừa được Sở Văn hóa và Thể thao ghi nhận bằng giấy khen. Với anh, phần thưởng lớn nhất là những tư liệu ấy đến với công chúng. Anh nhớ hình ảnh nhiều bạn trẻ chăm chú dừng lại trước những trang báo cũ, hiện vật và câu chuyện về Rạch Giá xưa trong không gian bảo tàng. Khoảnh khắc ấy khiến anh vui và tin rằng lịch sử chưa bao giờ xa cách, chỉ cần được kể bằng một cách gần gũi hơn. Đó là động lực để anh theo đuổi hành trình sưu tầm suốt gần một thập niên dù việc này không mang lại thu nhập.

Anh Tài ấp ủ nhiều dự định phục dựng những giá trị văn hóa từng tồn tại ở Rạch Giá. Anh đang thu thập tư liệu về các món ăn truyền thống của Rạch Giá từ những bản chép tay của các cụ, các bà xưa với hàng trăm công thức nấu ăn. Xa hơn, anh mong muốn xây dựng không gian gần gũi như quán cà phê văn hóa để trưng bày những tư liệu, vật dụng gắn với lịch sử địa phương để mọi người có thể vừa thưởng thức cà phê vừa tìm hiểu câu chuyện của vùng đất mình đang sống.