Giữa nhịp sống hiện đại, nghề dệt thổ cẩm truyền thống ở nhiều địa phương đang dần mai một. Tuy nhiên, dưới nếp nhà của đồng bào dân tộc Lào ở tỉnh Điện Biên, những đôi tay khéo léo của các mẹ, các chị vẫn say mê gìn giữ, trao truyền nghề dệt thổ cẩm cho thế hệ sau.
Dệt thổ cẩm là nghề truyền thống từ lâu đời của đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) Khmer ở An Giang. Sự công phu, tỉ mỉ và sắc sảo trên thổ cẩm tạo nên giá trị đặc biệt và mang đậm dấu ấn văn hóa của đồng bào Khmer.
Những năm qua, đồng bào Jrai và Bahnar xã Chư Á (TP. Pleiku, tỉnh Gia Lai) quan tâm bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng.
Gây dựng thương hiệu cho thổ cẩm BaNa; tạo chuỗi sản phẩm, dịch vụ trải nghiệm văn hóa của đồng bào H'Mông..., nhiều nhóm phụ nữ yêu văn hóa truyền thống đã và đang tâm huyết đóng góp vào việc bảo tồn và phát triển sản phẩm đặc trưng bản địa, đem đến sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
Những chuyện kể về tháng ngày dân làng đoàn kết một lòng chống giặc, chuyện mùa gặt trên nương rẫy hay ngày làng có lễ hội… đều được nghệ nhân Rơ Châm Monh (làng Kép 2, xã Ia Mơ Nông, huyện Chư Păh, tỉnh Gia Lai) tạo thành hoa văn trên thổ cẩm.
Kết nối những giá trị vượt thời gian của thổ cẩm Tây Nguyên vào thời trang, nhà thiết kế (NTK) Minh Hạnh đã khiến thổ cẩm thăng hoa trên các sàn diễn trong nước và quốc tế hàng thập kỷ qua.
Ở làng Chúet Ngol (xã Chư Á, TP. Pleiku, tỉnh Gia Lai), gia đình ông bà Ksor Nhem-HYứt luôn được dân làng nhắc đến với sự trân quý. Những năm qua, ông bà đã dành nhiều tâm huyết để bảo tồn và phát huy nghề dệt thổ cẩm truyền thống của dân tộc.
Xuân đã về. Dưới mái nhà sàn đồng bào dân tộc Mường, xã Kim Thượng, huyện Tân Sơn, từng giọt sương mai ngưng đọng rơi khẽ, chạm nhẹ vào cánh đào rừng e ấp. Bên khung cửi, bàn tay thiếu nữ đưa thoi thoăn thoắt. Lách cách thoi đưa dệt vào khung cảnh sắc màu mùa Xuân đẹp đẽ, thơ mộng!
Đối với người Ê Đê ở Đắk Lắk, mỗi tấm thổ cẩm được dệt ra, ngoài ẩn chứa giá trị của sức lao động còn mang một ý nghĩa, một câu chuyện.
Dệt, thêu thổ cẩm là nghề truyền thống lâu đời của đồng bào các dân tộc miền Tây Nghệ An. Từ phục vụ sinh hoạt gia đình, nay thổ cẩm đã có sự kết nối từ các thôn, bản đến các địa phương trong và ngoài nước,... mở ra hướng phát triển kinh tế khả quan cho phụ nữ miền Tây.
Nghề dệt thổ cẩm ở thôn Lặn Ngoài, xã Lũng Niêm, huyện Bá Thước đã có từ rất lâu đời, bất cứ người con gái Thái nào cũng biết dệt thổ cẩm và đã trở thành một nét riêng của dân tộc mình.
Hợp tác xã (HTX) dệt thổ cẩm Tơng Bông, xã Ea Kao, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk không chỉ tạo công ăn việc làm, giúp hàng chục phụ nữ dân tộc Ê Đê có thu nhập ổn định, mà còn tiên phong phát triển du lịch, góp phần làm thay đổi phương thức làm kinh tế cho phụ nữ địa phương.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT&DL) An Giang phối hợp UBND TX. Tân Châu đã tổ chức Lễ công bố Quyết định của Bộ trưởng Bộ VH-TT&DL ghi danh 'Nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam' và 'Nghề dệt thổ cẩm của người Chăm xã Châu Phong' vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nghề dệt thổ cẩm của người Bana Kriêm đã hình thành hàng trăm năm tại các buôn, làng vùng miền núi, vùng cao của tỉnh Bình Định. Đến nay, người Bana Kriêm vẫn lưu truyền để bảo tồn nghề dệt thổ cẩm gắn với phát triển du lịch địa phương.
Cuộc sống hiện đại, các sản phẩm truyền thống dần mất vị trí trên thị trường, nghề cổ truyền cũng vì thế mai một. Song, trong các buôn làng Tây Nguyên, các nghệ nhân vẫn miệt mài gìn giữ và tìm kiếm cơ hội để vực dậy nghề truyền thống của cha ông. Cùng với trợ lực về chính sách, nghề truyền thống đang dần hồi sinh.
Những món đồ nội thất - trang trí ứng dụng vải dệt thổ cẩm từ chất liệu hữu cơ chứa đựng trong nó những vẻ đẹp văn hóa.
Không chỉ nỗ lực bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, bà H'Yam Bkrông còn là người đặt những viên gạch đầu tiên cho hoạt động du lịch cộng đồng.
Những món đồ nội thất - trang trí ứng dụng vải dệt thổ cẩm từ chất liệu hữu cơ chứa đựng trong nó những vẻ đẹp văn hóa. Vẻ mộc mạc ấy không chỉ đến từ những hoa văn cổ, từ các loại sợi dệt tay, từ quá trình xe sợi, guồng sợi, nhuộm chỉ,... mà còn đến từ sự hồn nhiên trong cách đồng bào miền núi tư duy, sáng tạo.
Trong những dịp lễ hội của buôn làng, ngoài trang phục phổ biến được làm bằng thổ cẩm, người Cơ Tu và người Bru-Vân Kiều sống dọc dãy Trường Sơn còn diện trang phục rất độc đáo làm từ vỏ cây rừng.
Với mong muốn đóng góp công sức của mình trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của dân tộc, nhiều bạn trẻ ở huyện Kông Chro (tỉnh Gia Lai) vẫn ngày đêm cần mẫn dệt vải, đan gùi, tạc tượng, đồng thời tích cực tham gia các phong trào văn hóa tại địa phương.
Sản phẩm thổ cẩm dệt nên từ bàn tay khéo léo và sự sáng tạo của người phụ nữ Cơ Tu. Họ đã thổi hồn vào những bức hoa văn tinh tế trên tấm zồ ngọc bằng những hình ảnh của cuộc sống đời thường. Nghệ nhân A Viên Thị Rum, tỉnh Quảng Nam là một trong những người được tặng thổ cẩm của người Cơ Tu trở thành Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia...
Rất nhiều phụ nữ chăm chỉ, hay làm, giữ bí kíp nghề dệt thổ cẩm truyền thống đã và đang ngày đêm dệt nên những sản phẩm đẹp. Hơn thế, họ còn dệt ước mơ để giúp những sản phẩm ấy vươn xa, đến tay người tiêu dùng, tạo dựng thương hiệu.
Thổ cẩm không chỉ thể hiện nét đẹp văn hóa đặc trưng của từng dân tộc, mà còn là sợi dây gắn tình thân. Tuy nhiên, cuộc sống hiện đại, các sản phẩm thổ cẩm mất dần vị trí và đứng trước nguy cơ mai một. Cùng với nhiều hoạt động tôn vinh thổ cẩm, trợ lực về chính sách và sự nỗ lực nghệ nhân, thổ cẩm hồi sinh kể những câu chuyện mới.
Nếu ai đã đặt chân đến miền non nước Cao Bằng, không chỉ ấn tượng bởi phong cảnh núi non hùng vĩ, con người thân thiện, mến khách, mà còn luyến lưu, nhớ mãi nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Tày nơi đây qua những tấm thổ cẩm rực rỡ sắc màu, đặc biệt là kỹ thuật tạo hoa văn thổ cẩm từ mặt trái của sản phẩm. Vừa qua, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công bố danh mục 12 Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong đó có nghề thủ công truyền thống dệt thổ cẩm của người Tày, xã Ngọc Đào, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng.
Ngày 21 – 12, Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên huyện Na Hang đã tổ chức bế mạc lớp học dạy nghề dệt, thêu thổ cẩm tại xã Thượng Nông.
Đương đại hóa các giá trị truyền thống chính là cách để di sản văn hóa có từ thời ông bà sống giữa lòng đời sống con cháu.
Nghề dệt thổ cẩm đang phát triển khá sôi động tại các bản làng ở xã Thượng Lâm, huyện Lâm Bình, tỉnh Tuyên Quang. Nghề dệt thổ cẩm được khôi phục không chỉ giúp người dân bản địa giữ gìn được bản sắc truyền thống của dân tộc mình mà còn là cầu nối để du khách biết đến nhiều hơn về miền đất và văn hóa của người Tày ở Thượng Lâm.
Trải qua gần 90 mùa rẫy, bà Nuh (làng Ia Nueng, xã Biển Hồ, TP. Pleiku) vẫn gắn bó với nghề dệt thổ cẩm truyền thống. Với bà, khung cửi đã trở thành người bạn tâm giao để sẻ chia những buồn vui trong cuộc sống.
Lớp truyền dạy dệt thổ cẩm truyền thống của người Êđê góp phần gìn giữ và phát triển nghề dệt truyền thống, tạo việc làm, tăng thu nhập cho chị em phụ nữ.
Nghề dệt thổ cẩm ở bản Buộc (xã Bắc Lý, huyện Kỳ Sơn) có từ trăm năm nay. Và ngày nay, phụ nữ Thái ở bản Buộc hàng ngày vẫn cần mẫn bên khung cửi, tìm cách thay đổi mẫu mã, làm ra các sản phẩm mới để thích ứng với thị trường, giữ nghề truyền thống…
Sản phẩm dèng được dệt nên bằng bàn tay khéo léo và sự sáng tạo của người phụ nữ Tà Ôi. Họ đã thổi hồn vào những nét hoa văn tinh tế trên tấm dèng bằng những hình ảnh cuộc sống đời thường. Ở đó, nghệ nhân Mai Thị Hợp đã đưa dèng từ thổ cẩm địa phương nâng lên tầm Di sản phi vật thể quốc gia.
Với góc tiếp cận lấy con người làm trung tâm, chương trình Giới thiệu kết nối di sản tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám đã đưa gốm, âm nhạc, thổ cẩm ở Gia Lai, Ninh Thuận đầy sống động đến với khán giả Thủ đô.
Sản phẩm zèng được dệt nên bằng bàn tay khéo léo và sự sáng tạo của người phụ nữ Tà Ôi. Họ đã thổi hồn vào những nét hoa văn tinh tế trên tấm zèng bằng những hình ảnh cuộc sống đời thường. Ở đó, nghệ nhân Mai Thị Hợp đã góp phần đưa zèng từ thổ cẩm địa phương nâng lên tầm Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.
Trước nguy cơ mai một nghề dệt truyền thống của người La Chí, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Lào Cai đã nỗ lực cùng người dân khôi phục và gìn giữ nghề thổ cẩm của đồng bào La Chí, đến nay đã gặt hái những thành quả đáng ngưỡng mộ.
Người Xơ Đăng ở Quảng Nam sống tập trung tại các xã vùng cao Huyện Nam Trà My. Đây là dân tộc có truyền thống dệt vải, nhất là nghề dệt dồ (dệt thổ cẩm) nổi tiếng từ xưa đến nay.
Thung lũng Mường Hoa dưới cái nắng đầu đông đẹp như bức tranh thủy mặc. Dòng suối nước chảy hiền hòa, những thửa ruộng bậc thang uốn lượn theo các sườn đồi, tạo thành hình chảo nghiêng nghiêng. Những chiếc váy hoa, mấy món đồ thổ cẩm rực rỡ được treo lên. Từng đoàn khách nước ngoài trekking nói cười rôm rả, lẫn trong đó giọng người dân bản địa mời khách xem đồ.
Đã bước qua tuổi 61, bà Y Tăk (làng Kon Gu I, xã Ngọc Wang, huyện Đắk Hà, tỉnh Kon Tum) vẫn thoăn thoắt đôi tay, miệt mài bên khung cửi. Đã mấy chục năm trôi qua, tình yêu bà dành cho thổ cẩm vẫn vẹn nguyên, như lời bà nói: 'Nếu ngừng dệt một ngày sẽ thấy đôi tay khó chịu, trong lòng bứt rứt'.
Nghề dệt thổ cẩm của dân tộc Cơ tu đã được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2014. Đây là một trong những di sản quý, thể hiện đậm nét bản sắc văn hóa tộc người. Để bảo tồn và phát huy loại hình di sản đặc sắc này, những năm gần đây, chính quyền các huyện Đông Giang, Tây Giang, Nam Giang (tỉnh Quảng Nam) và huyện Hòa Vang (thành phố Đà Nẵng) - nơi có đồng bào Cơ tu sinh sống - đã có nhiều hoạt động khuyến khích, hỗ trợ người dân giữ gìn, phát triển nghề dệt thủ công truyền thống.
Xã Sơn Thủy (Quan Sơn) có 838 hộ, 3.857 nhân khẩu, có 4 dân tộc anh em, gồm: Thái, Mông, Mường, Kinh; mỗi dân tộc có nét văn hóa đặc trưng được hình thành từ lâu đời. Đến Sơn Thủy, dễ dàng bắt gặp hình ảnh những người phụ nữ ở nhiều lứa tuổi ngồi thêu, dệt, may vá trang phục dân tộc và làm một số vật dụng sinh hoạt phục vụ đời sống hàng ngày.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk vừa phối hợp UBND xã Hòa Xuân (TP Buôn Ma Thuột) tổ chức Lễ ra mắt Câu lạc bộ (CLB) dệt thổ cẩm của người Ê Đê tại buôn Drai H''ling và khai giảng Lớp hướng dẫn, truyền dạy dệt thổ cẩm truyền thống của người Ê Đê.
Trong 2 ngày 2, 3-11, Trung tâm Giáo dục Nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên huyện Lâm Bình phối hợp với Ban Điều phối các dự án vốn nước ngoài tổ chức tập huấn Kỹ thuật dệt thổ cẩm cho Hợp tác xã dệt thổ cẩm Lâm Bình.