Người Mông Cao Bằng giữ hồn văn hóa giữa đại ngàn

Nơi những bản làng bám núi giữ hồn văn hóa

Người Mông ở Cao Bằng hiện sinh sống chủ yếu tại các xã: Bảo Lạc, Bảo Lâm, Quảng Lâm, Hà Quảng, Nguyên Bình, Thạch An, Trà Lĩnh, Hòa An và một số địa phương khác. Trải qua nhiều thế hệ, từ những vùng núi cao khắc nghiệt, đồng bào đã khai phá đất đai, dựng bản lập làng, tạo nên những cộng đồng cư dân gắn bó mật thiết với núi rừng.

Ở những xã vùng cao của tỉnh không khó để bắt gặp những ngôi nhà của người Mông nép mình bên sườn núi. Được dựng từ những vật liệu gần gũi với thiên nhiên như gỗ, tre, nứa và đá, ngôi nhà không chỉ là nơi che mưa, che nắng mà còn là không gian lưu giữ ký ức, đời sống tâm linh và sự tiếp nối giữa các thế hệ.

Bước vào một ngôi nhà Mông cũng giống như mở ra một cuốn sách văn hóa. Mỗi vị trí, mỗi vật dụng đều mang một ý nghĩa riêng. Nơi trang trọng nhất luôn là bàn thờ tổ tiên. Không cầu kỳ, nhưng trong không gian ấy chứa đựng sự tôn kính đối với cội nguồn, dòng họ và những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đồng bào dân tộc Mông bền bỉ bám đất, bám làng, tạo dựng cuộc sống và gìn giữ kho tàng văn hóa đặc sắc qua nhiều thế hệ. 

Nếu bàn thờ là nơi con cháu hướng về tổ tiên, thì bếp lửa lại là nơi cuộc sống được tiếp nối mỗi ngày.

Trong gian bếp của người Mông, trên xà nhà thường treo những bó ngô vàng óng sau mùa thu hoạch. Đó không chỉ là lương thực dự trữ mà còn là biểu tượng của sự cần cù, của thành quả lao động trên những triền núi đá khô cằn. Mỗi bắp ngô là kết tinh của biết bao ngày gieo hạt, chăm sóc giữa nắng gió vùng cao.

Khi mùa đông về, ngoài kia núi rừng chìm trong giá lạnh, bên trong ngôi nhà, bếp lửa vẫn đỏ hồng. Người già kể chuyện, cha mẹ truyền dạy kinh nghiệm sống cho con cháu. Những ký ức, tập quán, nếp sống của cộng đồng được trao truyền từ chính không gian ấy.

Trong đời sống tâm linh của người Mông, ngọn lửa không chỉ được giữ bằng củi mà còn được gửi gắm niềm tin vào thần giữ lửa. Khi dựng nhà mới, nhiều gia đình vẫn thực hiện nghi lễ mời thần giữ lửa về với mái nhà, cầu mong bình an, hạnh phúc và cuộc sống đủ đầy. Những nghi lễ ấy phản ánh thế giới quan và những giá trị tinh thần được lưu giữ từ bao đời nay.

Thanh âm của núi rừng, sắc màu của bản làng

Nếu ngôi nhà là nơi lưu giữ ký ức của gia đình, thì tiếng khèn, tiếng sáo và những bộ trang phục truyền thống lại là nơi lưu giữ ký ức của cả cộng đồng.

Trong đời sống của người Mông, khèn từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa đặc sắc. Một cây khèn được tạo nên từ tre, nứa và những bộ phận nhỏ bé, nhưng chứa đựng trong đó sự khéo léo, kiên nhẫn cùng những tri thức dân gian được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Từ đôi bàn tay người thợ, cây khèn được tạo tác tỉ mỉ. Nhưng khèn chỉ thực sự có sức sống khi cất lên âm thanh của mình. Trong ngày hội, trong những cuộc gặp gỡ hay những khoảnh khắc vui của cộng đồng, tiếng khèn trở thành phương tiện để con người gửi gắm tình cảm, tâm tư và những điều khó nói thành lời.

Nói đến dân tộc Mông là nhắc đến khèn - Tiếng khèn trở thành phương tiện để đồng bào gửi gắm tình cảm, tâm tư và những điều khó nói thành lời.

Có lẽ cũng vì thế mà với người Mông, tiếng khèn không chỉ để nghe. Đó là cách con người trò chuyện với cộng đồng, với núi rừng và với chính những ký ức của mình.

Bên cạnh tiếng khèn là tiếng sáo Mông da diết, sâu lắng. Những âm thanh ấy đã theo chân đồng bào qua bao mùa xuân, bao phiên chợ và ngày hội.

Ông Lý Văn Phong, xóm Lũng Rịa, xã Quảng Lâm, nhiều năm gắn bó với trình diễn khèn Mông chia sẻ: Người Mông từ nhỏ đã được nghe tiếng khèn. Tiếng khèn theo mình từ ngày hội, ngày vui cho đến những nghi lễ quan trọng của đời người. Nếu lớp trẻ không biết thổi khèn, không hiểu ý nghĩa của tiếng khèn thì bản sắc dân tộc sẽ dần mai một. Vì vậy, tôi luôn cố gắng truyền dạy cho con cháu trong bản.

Không chỉ có âm nhạc dân gian, người phụ nữ Mông đã tạo nên những bộ trang phục mang dấu ấn riêng của cộng đồng mình.

Từ những sợi lanh, qua nhiều công đoạn dệt vải, thêu, ghép vải, tạo hoa văn và in sáp ong, người phụ nữ Mông đã tạo nên những bộ trang phục mang dấu ấn riêng của cộng đồng mình.

Điều đặc biệt là những hoa văn ấy không được ghi chép thành sách vở mà được lưu giữ bằng trí nhớ, bằng đôi mắt và đôi bàn tay của người phụ nữ. Người mẹ truyền cho con gái, người đi trước truyền lại cho thế hệ sau. Mỗi bộ trang phục vì thế không chỉ là sản phẩm lao động mà còn là nơi lưu giữ những câu chuyện văn hóa của cộng đồng.

Ở Cao Bằng, ba nhóm Mông gồm Mông Trắng, Mông Đen và Mông Hoa vẫn lưu giữ những nét riêng trong trang phục. Nếu Mông Trắng gây ấn tượng với sắc trắng của váy lanh mộc, Mông Đen nổi bật với sắc chàm truyền thống thì Mông Hoa lại tạo dấu ấn bởi những mảng màu rực rỡ cùng kỹ thuật in sáp ong tinh xảo.

Chị Dương Thị Xái, xóm Pú Dô, xã Quang Hán cho biết: Mỗi bộ trang phục đều có những hoa văn riêng gắn với văn hóa dân tộc mình. Tôi muốn con cháu sau này vẫn biết thêu vá, biết mặc trang phục truyền thống và tự hào về nguồn cội của mình.

Những người giữ lửa giữa đại ngàn

Những giá trị văn hóa của dân tộc Mông có thể tồn tại bền vững đến hôm nay chính bởi phía sau đó luôn có những người âm thầm giữ lửa.

Ở nhiều bản làng vùng cao, các nghệ nhân vẫn miệt mài truyền dạy cho lớp trẻ cách thổi khèn, thổi sáo, hát dân ca, may trang phục hay thực hành các nghi lễ truyền thống. Nhiều người dành cả cuộc đời để gìn giữ những tri thức dân gian mà cha ông để lại.

Giữa nhịp sống hiện đại, đồng bào dân tộc Mông vẫn nâng niu gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc mình.

Không chỉ những người cao tuổi, ngày càng có nhiều thanh niên người Mông tham gia các đội văn nghệ quần chúng, các câu lạc bộ văn hóa dân gian, trở thành lực lượng kế cận trong công cuộc bảo tồn bản sắc dân tộc.

Những năm gần đây, cùng với sự quan tâm của các cấp, ngành, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Mông được bảo tồn thông qua các chương trình truyền dạy dân ca, dân vũ, phục dựng lễ hội, tôn vinh nghệ nhân và gắn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng.

Ngày nay, văn hóa Mông không chỉ hiện diện trong đời sống thường nhật mà còn trở thành nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch. Những bản làng vùng cao, những ngôi nhà truyền thống, nghề thủ công, tiếng khèn, trang phục, ẩm thực và các phong tục đặc sắc đang mang đến cho du khách những trải nghiệm chân thực về đời sống của đồng bào nơi núi đá.

Ông Lưu Văn Sơn, xã Hòa An chia sẻ: Tiếng sáo không chỉ là âm nhạc mà còn là tiếng lòng của người Mông. Tôi mong lớp trẻ hôm nay không quên tiếng sáo, tiếng khèn, không quên những làn điệu dân ca của dân tộc mình. Chỉ khi con cháu còn yêu văn hóa truyền thống thì bản sắc dân tộc mới được gìn giữ lâu bền.

Từ những nương ngô trên sườn núi, những bếp lửa trong ngôi nhà truyền thống đến tiếng khèn vang vọng giữa ngày hội, văn hóa Mông vẫn đang được cộng đồng gìn giữ bằng tình yêu, niềm tự hào và trách nhiệm đối với cội nguồn.

Giữa không gian rộng lớn của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, những giá trị ấy tiếp tục hiện diện như một phần không thể tách rời của cảnh quan và con người nơi đây. Đó không chỉ là di sản của riêng đồng bào Mông mà còn là tài sản quý giá góp phần làm nên bức tranh văn hóa đa sắc màu của Cao Bằng hôm nay.

Và cũng từ những bản làng nơi lưng chừng núi ấy, ngọn lửa văn hóa vẫn đang được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, để tiếng khèn, tiếng sáo, sắc màu thổ cẩm và những giá trị tốt đẹp của cộng đồng người Mông tiếp tục vang vọng giữa đại ngàn, cùng bước đi trong dòng chảy phát triển của quê hương, đất nước.