Người phiên dịch cho hai hệ thống kinh tế

Đúng là cuộc đời luôn tươi đẹp, chỉ cần chúng ta thành tâm vun đắp và kiên nhẫn chờ đợi. Với một tác giả mới chỉ hơn chục năm trước có sách bị cấm, hoặc nhẹ hơn là “có vấn đề”, chủ yếu vì chứa đựng trong nó quá nhiều quan điểm “vượt đèn đỏ”, mà giờ chúng đều là thành tựu của nền văn hóa cách mạng, thì phép lạ cũng chỉ bất ngờ đến vậy. Một thay đổi mà ngay cả trong mơ cũng khó hy vọng thấy điều gì phi thường, đẹp đẽ hơn. Kỷ nguyên dân tộc vươn mình không thể cứ mãi phí phạm tri thức, như một tài sản vô hình nhưng vô giá.

Trong khi đó, thứ Nguyễn Trần Bạt tạo ra, trước hết và chủ yếu là tri thức. Nó là thứ tri thức mọi người đều có thể dùng, nhưng để khai thác hiệu quả, đòi hỏi họ phải học tập không ngừng. Nói cách khác, Nguyễn Trần Bạt luôn đồng hành với những người tin vào ông. Còn ông thì tin vào lương tâm trí thức của mình. Lời khuyên của ông cho những người mới bước vào đời vô cùng ngắn gọn và dễ nhớ: “Các bạn phải giữ bằng được sự lương thiện, trong mọi hoàn cảnh”.

Không phải vô cớ mà người từng đối thoại thẳng thắn với Tổng thống Bush (cha), tranh luận tay đôi với bộ óc thông minh nhất nước Mỹ là Henry Kissinger, được coi là “túi khôn” của giới khởi nghiệp trẻ. Những tri thức ông cung cấp về văn hóa, luật pháp, triết học, kinh tế… luôn cần thiết không chỉ cho họ, mà cho cả xã hội đang khao khát phát triển.

Nguyễn Trần Bạt là ai?

Một câu hỏi có vẻ thừa với nhiều người, nhưng vẫn cần thiết cho nhiều người khác chưa có điều kiện đọc sách hoặc tiếp xúc với ông.

Trước hết Nguyễn Trần Bạt là một doanh nhân thành đạt, luật sư, nhà môi giới, tư vấn đầu tư và chuyển giao công nghệ hàng đầu trong một thời gian khá dài, khi đất nước bắt đầu hòa nhập vào nền kinh tế thế giới với vô vàn bỡ ngỡ, choáng ngợp và không ít băn khoăn, ngại ngùng.

Nguyễn Trần Bạt (1946 - 2020). Ảnh: TLGĐ

Ngoài ra ông là tác giả của 11 đầu sách, đề cập đến hầu hết mọi lĩnh vực trong đời sống, tương lai phát triển, thịnh vượng… không chỉ của Việt Nam, đủ để ông trở thành nhà nghiên cứu chính trị, kinh tế, pháp luật, văn hóa. Và cuối cùng ông xứng đáng được vinh danh là nhà văn hóa tầm cỡ.

Tuy thế, Nguyễn Trần Bạt thường khiêm tốn chỉ nhận mình là “Người phiên dịch”.

Xin bạn đọc đừng vội thắc mắc về hai chữ “phiên dịch”, bởi cách phiên dịch của một người như Nguyễn Trần Bạt nhất định không thể là thứ phiên dịch hiểu theo nghĩa chuyển ngữ thông thường.

Giờ đây, khi bạn ra đường, thứ làm bạn hoa mắt là vô vàn loại hàng hóa. Chúng đến từ khắp nơi trên thế giới. Đôi khi nó khiến bạn choáng ngợp, đến mức nhiều khi thấy chính mình lạc lõng. Đó là cảm giác hoàn toàn chân thực. Nhưng nếu bạn sinh ra và sống cách đây khoảng 40 năm, bạn sẽ thấy tất cả những thứ đó, ngay cả trong giấc mơ khiêm tốn nhất về phép lạ, cũng đừng mong nó xuất hiện. Và rồi bạn sẽ tự hỏi: Điều gì đã khiến có một sự thay đổi kì diệu như vậy? Bạn có thể hỏi tiếp: Những thứ đó được sản xuất, phân phối, trao đổi như thế nào, để nhiều thứ trong đớ trở thành thứ không có quốc tịch cụ thể?

Bạn chắc chắn sẽ tự hỏi thêm một số câu nữa.

Nhưng câu hỏi sau đây: “Ai đưa chúng vượt qua các rào cản về địa lý, chính trị, văn hóa... để đến được đất nước từng khép kín này?”, rất có thể lại không phải là điều bạn quan tâm. Ngay cả như vậy bạn cũng không hề đáng trách, bởi chuyện đó giờ thành quá cũ rồi.

Nhưng nửa thế kỷ trước thì nó là điều viễn tưởng.

Ông Nguyễn Trần Bạt tại cuộc gặp gỡ cựu Ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger. Ảnh: TLS

Vậy mà từ khi đó, vào khoảng những năm 70 của thế kỷ trước, Nguyễn Trần Bạt đã chuẩn bị để góp sức biến câu chuyện viễn tưởng thành thứ quá bình thường đến mức chả ai quan tâm, khi ông âm thầm nghiên cứu về diễn biến tình hình phát triển thế giới. Cuối những năm 70 đó, khi người Trung Quốc bắt đầu mở cửa, đầu những năm 80, khi Mikhail Gorbachov bắt đầu tiến hành cuộc Cải tổ ở Nga, thì Nguyễn Trần Bạt âm thầm đi đến một khẳng định dứt khoát rằng hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa sẽ sụp đổ, chủ yếu vì sự lạc hậu, cũ kỹ của quản trị xã hội và tư duy phát triển. Một số người sau này cho rằng Nguyễn Trần Bạt nói khoác gặp thời. Nhưng nếu nghiêm túc nhìn vào những phân tích, dự đoán và từ đó chuẩn bị để thích ứng với sự thay đổi của ông, thì những người cầu thị sẽ phải rút ngay cái ý kiến ấy lại.

Khi hệ thống xã hội chủ nghĩa Đông Âu sụp đổ thì đương nhiên Hiệp ước tương trợ kinh tế của khối SEV cũng mất hiệu lực. Hậu quả tất yếu là Việt Nam sẽ rơi vào khủng hoảng. Nhiều người thấy trước điều này chứ không chỉ riêng Nguyễn Trần Bạt. Nhưng rồi chúng ta sẽ thấy ông Bạt không dừng lại ở nhận định, mà tìm cách hành động để hóa giải thực tế đó.

Đúng như ông Bạt dự đoán, những năm 1984 - 1985, khủng hoảng kinh tế ở Việt Nam bắt đầu đạt đến mức thảm họa, với đỉnh cao của nó là vụ “Giá-Lương-Tiền”. Không hoảng loạn như nhiều người, Nguyễn Trần Bạt quyết định chuyển sang nghiên cứu diễn biến chính trị thế giới. Bởi vì ông nhận ra Việt Nam là hệ quả tất yếu của những thay đổi mang tính toàn cầu.

Ông dốc sức nghiền ngẫm những thứ không nằm trong hệ thống kinh tế học Marxist nên chưa được dạy chính thức tại bất cứ đâu ở nước ta. Ông tìm đến cuốn Kinh tế học của giáo sư Samuelson vào đầu những năm 1980, do một anh bạn dạy ở trường Đại học Thủy Lợi, không biết lấy được ở đâu và đem tặng cho ông. Ông dành hầu hết thời gian đọc cuốn sách ấy một cách rất cẩn thận.

Sau này, vào những năm 1987 - 1988 trong lần tiếp đại sứ Thụy Điển, khi nghe ông nói thông thạo về các quy luật của một nền kinh tế thị trường, thì bà Đại sứ rất lấy làm ngạc nhiên và thích thú hỏi Nguyễn Trần Bạt:

- Tôi rất tò mò muốn hỏi ông, tại sao ở một nước như nước của ông, mà lại có người hiểu thấu đáo các quy luật của một nền kinh tế tự do như vậy?

Ông Bạt trả lời:

- Thưa bà Đại sứ, vì tôi là kẻ không thuộc bài cũ nên dễ dàng hơn khi học và nhập tâm bài mới.

Ngày nay những tư tưởng kinh tế mà ông Bạt lĩnh hội, được in thành những quyển sách dày cộp bán đầy rẫy trên mọi kệ sách, thậm chí chất đống trên vỉa hè. Nhưng thời cách đây gần 50 năm, thì nó là thứ của quý hiếm, thậm chí bị cấm kỵ.

Vốn có khả năng dự báo tốt dựa trên nền tảng học vấn, ông Bạt đi đến nhận định tiếp theo: Việt Nam chắc chắn phải thay đổi theo cách nào đó mà sau này chúng ta cô lại thành hai từ “Đổi mới”. Không có con đường nào khác để tránh sụp đổ! Quả nhiên, năm 1986, điều ông Bạt tiên đoán bắt đầu xảy ra, với dấu mốc là Đại hội VI của Đảng. Nhưng đỉnh điểm của Đổi mới thì phải đến năm 1989 mới lộ diện thật sự, đó là Mở cửa.

Nguyễn Trần Bạt tiếp tục đưa ra nhận định, như sau này ông viết trong sách: “Trước đây chúng ta đổi mới quan hệ sản xuất trong nông nghiệp vì chúng ta thiếu gạo, chúng ta bỏ ngăn sông cấm chợ và chúng ta thực hiện chính sách Khoán Mười. Chính sách Khoán Mười như là một chỉ giới về tầm nhìn của sự phát triển kinh tế Việt Nam trong nông nghiệp. Nhưng đến năm 1989, cùng với một số thể nghiệm tương đối táo bạo của TP.HCM mà chúng ta có những kinh nghiệm để đưa chính sách Đổi mới tiến lên thêm một cấp thành Mở cửa. Đó là cả một quá trình vật vã để thai nghén những quyết sách mới”.

Tác phẩm chọn lọc (4 tập) của Nguyễn Trần Bạt.

Trong mọi khúc ngoặt của con đường cải cách, ông Bạt đều đi trước. Chính vì thế, như ông thú nhận: “Tôi đã nhón được quả táo ngon nhất trong giỏ táo có được nhờ Đổi mới”.

Trong một lần trò chuyện khi đã trở thành thân thiết của nhau, tôi hỏi ông Nguyễn Trần Bạt:

- Liệu có phải ông là người đã may mắn khi chộp được cơ hội?
Ông Bạt từ tốn đáp:

- Hiểu thế không có gì sai. Nhưng thông thường may mắn chỉ là yếu tố đến sau. Tôi được Trời mách cho biết từ trước rằng, khi đất nước Mở cửa, điều tất yếu phải xảy ra là sẽ có hai cộng đồng người gặp nhau. Người phương Tây không hiểu gì về chủ nghĩa cộng sản, về những người cộng sản Việt Nam trong khi những người cộng sản Việt Nam cũng chả hiểu gì về chủ nghĩa tư bản phương Tây. Hai cộng đồng ấy mở cửa nhìn nhau và đều khó khăn trong việc diễn đạt các nguyện vọng của mình. Thứ họ cần là phải có một kẻ phiên dịch. Và tôi làm mọi việc để trở thành kẻ phiên dịch sớm nhất cho sự khác biệt giữa hai hệ thống kinh tế, hai hệ thống chính trị và hai mức độ phát triển. Thành thực thì lúc đầu tôi tưởng tượng ra thế, tôi lãng mạn nghĩ thế nhưng tôi không thể ngờ rằng tôi đúng đến thế”.

Danh sách những công ty nước ngoài vào đầu tư kinh doanh và thành công ở Việt Nam, thông qua “phiên dịch” Nguyễn Trần Bạt, có thể kể ra một số tên tuổi lớn như sau:

- Ngân hàng: JP Morgan, Morgan Stanley, Credit Lyonnaise, Standard Chartered, HSBC….

- Các công ty luật: Baker McKenzie, Coudert Brothers, Clifford Chance, Deacons, Millbank …

- Các công ty kế toán kiểm toán: KPMG, Price-waterhouseCoopers, Arthur Andersen, Ernst & Young...

- Các công ty bảo hiểm: Manulife, AIG…

- Các tập đoàn công nghiệp: GE, GM, Boeing, Lockheed Martin, 3M, Coca Cola, IBM, Siemens, Crown, Mitsubishi, Sumitomo, Marubeni…

Còn sau đây là những bộ sách đồ sộ của Nguyễn Trần Bạt, được hình thành từ quá trình ông làm “phiên dịch”: Văn hóa và con người, Cải cách và sự phát triển, Suy tưởng, Cội nguồn cảm hứng, Đối thoại với tương lai, Vượt qua những giới hạn (2 tập), Con người là tinh hoa của nhau, Tình thế và giải pháp, Gạo và sạn, Sức mạnh của cái đúng, Không gian tinh thần, Tác phẩm chọn lọc (4 tập).

Một người bạn thân của ông Nguyễn Trần Bạt đã nói trước với ông như sau: “Với cách làm việc tận lực như vậy, tôi lo là anh sẽ về với tổ tiên ngay từ chính cái bàn đọc và viết sách của anh”.

Và ngày 15.12.2020, tiên đoán nghiệt ngã đó đã thành sự thật, khi Nguyễn Trần Bạt vẫn đang miệt mài với công việc “phiên dịch” không mệt mỏi của mình, phục vụ cho sự cường thịnh của đất nước.

Tạ Duy Anh