Người phụ nữ Mường 'đánh thức' lúa tẻ râu, mở sinh kế mới giữa 'bản 4 không'

500 triệu đồng cho một giấc mơ ở bản chưa có điện

Nằm lọt thỏm giữa những dãy núi đá trập trùng của cao nguyên Vân Hồ, bản Bướt từng bao năm biệt lập giữa đại ngàn. Người Thái ở đây quen gọi thung lũng của mình là "Bướt" - đọc trại theo tiếng của người Kinh là "Ướt". Người già trong bản kể, họ gọi tên bản như vậy vì khi đến vùng đất này, cây cối xanh tươi, ở đâu cũng có nguồn nước, dòng suối từ rừng già chảy uốn lượn quanh bản. 

Người già trong bản kể, họ gọi tên bản Bướt vì khi đến vùng đất này, cây cối xanh tươi, ở đâu cũng có nguồn nước, dòng suối từ rừng già chảy uốn lượn quanh bản. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Con đường vào bản trước kia chỉ là lối mòn gập ghềnh, mùa mưa lầy lội, muốn bán được mớ rau hay bao ngô, bà con phải còng lưng gùi mất vài tiếng đồng hồ mới ra tới Quốc lộ 6. Cái nghèo như sương mù bao phủ lấy 58 nóc nhà, có thời điểm tỷ lệ hộ nghèo xấp xỉ 50%. Dân bản canh tác theo tập quán tự cung tự cấp, "trồng chỉ để ăn", còn muốn kiếm thêm đồng tiền lẻ thì phải rời bản đi làm thuê biệt xứ.

Chị Đinh Thị Huyền, Giám đốc Vân Hồ Agritage, vốn là người dân tộc Mường ở Hòa Bình, đã "bén duyên" với bản Bướt từ năm 2019. Ảnh: Bình Minh

Năm 2019, một người phụ nữ Mường sinh ra ở vùng đất Hòa Bình - chị Đinh Thị Huyền, đã tìm đến bản Bướt. 

Trước đó, chị Huyền cùng các cộng sự tại Trung tâm Phát triển Tây Bắc (TABA) từng trải qua một cuộc "khủng hoảng giá trị". Chị nhận ra rằng, rất nhiều dự án hỗ trợ kỹ thuật rầm rộ rồi cũng đứt gãy ngay khi chuyên gia rút đi, bởi bà con nông dân thiếu một cầu nối bền vững với thị trường. 

Để giải quyết tận gốc bài toán ấy, chị lập ra doanh nghiệp xã hội Agritage Việt Nam - cái tên được ghép từ Agriculture (Nông nghiệp) và Heritage (Di sản), với sứ mệnh đồng hành cùng các cộng đồng và chính quyền địa phương xây dựng và phát triển làng nông nghiệp thành một hệ sinh thái di sản sống. Bản Bướt là làng nông nghiệp di sản đầu tiên được doanh nghiệp xã hội Agritage Việt Nam đồng xây dựng và phát triển cùng chính quyền và người dân từ năm 2019. 

Dự án Làng nông nghiệp di sản Vân Hồ Agritage có điểm khởi đầu đầy thách thức ở một vùng đất "4 không": không điện lưới quốc gia, không đường bê tông, không internet và không kết nối thị trường. 

Bà con bản Bướt loay hoay trong “vòng xoáy” sinh kế, phụ thuộc vào phân bón, thuốc hóa học từ bên ngoài mà quên mất rằng chính mảnh đất này đang sở hữu một "kho báu di sản" vô giá của người Thái.

Trong khi đó, nguồn lực ban đầu mà chị Huyền có trong tay chỉ vỏn vẹn 500 triệu đồng từ một hợp phần dự án tài trợ của GREAT (Dự án thúc đẩy bình đẳng giới thông qua nâng cao hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông nghiệp và phát triển du lịch, do Chính phủ Australia tài trợ  - PV).

Nhớ lại những ngày đầu thiếu thốn ấy, chị Đinh Thị Huyền bộc bạch: "Chúng tôi bắt đầu hiện thực hóa giấc mơ làng nông nghiệp di sản không phải bằng những lời hứa xa xôi, mà bằng việc ngồi lại cùng bà con, nhìn nhận lại giá trị nguồn cội để cùng tìm sinh kế ngay trên mảnh đất quê hương".

Hành trình hồi sinh "báu vật" tẻ râu, đánh thức tri thức bản địa của người Thái

Để tạo nên bước ngoặt sinh kế, chị Đinh Thị Huyền cùng cộng đồng người Thái ở bản Bướt quyết định chọn giống lúa tẻ râu làm sản phẩm tiên phong. Tẻ râu vốn là giống lúa nương bản địa cổ truyền quý hiếm của đồng bào Tây Bắc, hạt gạo thơm dẻo đậm đà nhưng từng bị mai một khi lúa lai và hóa chất tràn về bản. 

Tẻ râu vốn là giống lúa nương bản địa cổ truyền quý hiếm của đồng bào Tây Bắc, chỉ số đường thấp nhất trong các dòng gạo, rất tốt cho người bệnh tiểu đường và người ăn kiêng dưỡng sinh. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Kết quả xét nghiệm khoa học cho thấy một điều đáng kinh ngạc: chỉ số đường tự nhiên trong gạo tẻ râu chỉ chiếm 0,02% - mức thấp nhất trong các dòng gạo, rất tốt cho người bệnh tiểu đường và người ăn kiêng dưỡng sinh.

Thế nhưng, hành trình đưa tẻ râu trở lại ruộng đồng theo hướng nông nghiệp sinh thái - hữu cơ là một bài toán thử thách lòng người. 

Nhóm dự án của chị Huyền đã mời các chuyên gia hàng đầu về hữu cơ như chị Từ Tuyết Nhung, TS. Nguyễn Thị Thanh Bình về tận bản kiên trì hướng dẫn bà con trong suốt 2 năm trời. Cùng với đó còn có sự vào cuộc của các thầy cô, các nhà khoa học đến từ Trung tâm Nghiên cứu nông lâm nghiệp miền núi (ADC). Và rồi bản Bướt đã thành lập Hệ thống đảm bảo cùng tham gia (PGS) Vân Hồ với sự góp mặt của hội nông dân, doanh nghiệp và các hộ dân tiên phong.

Hai năm đầu chuyển đổi từ hóa chất sang hữu cơ là hai năm đầy nghi ngại. Thiếu phân bón hóa học, cây lúa còi cọc, sâu bệnh bùng phát, năng suất sụt giảm gần một nửa, từ 5-6 tạ/sào xuống chỉ còn 3-4 tạ/sào. Nhiều hộ dân nản lòng, định bỏ cuộc giữa chừng.

Chị Phạm Thị Kiều Oanh, Giám đốc Công ty Cổ phần Sinh thái Ruộng Rươi (Rueco) - người đồng hành bao tiêu sản phẩm gạo tẻ râu từ những ngày đầu bà con bản Bướt triển khai mô hình nông nghiệp sinh thái - hữu cơ. Ảnh: Bình Minh

Chị Phạm Thị Kiều Oanh, Giám đốc Công ty Cổ phần Sinh thái Ruộng Rươi (Rueco) - người đồng hành bao tiêu sản phẩm gạo tẻ râu của bà con bản Bướt nhớ lại: "Năm 2019, khi chúng tôi lên bản Bướt, khái niệm nông nghiệp sinh thái - hữu cơ hoàn toàn xa lạ với bà con. Những mùa đầu không dùng hóa chất, nhìn ruộng lúa xơ xác, còi cọc mà lòng ai cũng chùng xuống. Nhưng chúng tôi hiểu rằng thiên nhiên cần thời gian để chữa lành. Chúng tôi kiên trì cầm tay chỉ việc, hướng dẫn bà con từ khâu phơi lúa đúng độ ẩm, bảo quản, xay xát cho đến đóng gói chuẩn thương mại. Kết quả có được hôm nay chính là phần thưởng cho sự kiên trì không bỏ cuộc".

Sau 2 năm, hệ sinh thái ruộng đồng bắt đầu phục hồi và lấy lại cân bằng. Đất chai sạn xưa kia nay đã tơi xốp, giun đất xuất hiện trở lại, các loài thiên địch như chuồn chuồn, nhện, châu chấu... sinh sôi nảy nở để khống chế sâu bệnh. Bà con cũng biết cách tự ủ phân vi sinh từ rơm rạ, phân chuồng và chế biến thuốc thảo mộc phun xua đuổi sâu bọ.

Anh Hà Văn Nguy, Giám đốc Hợp tác xã Đồng Rừng Vân Hồ, hào hứng chia sẻ về sự thay đổi trên đồng ruộng ở bản Bướt. Ảnh: Bình Minh

Anh Hà Văn Nguy, Giám đốc Hợp tác xã Đồng Rừng Vân Hồ, hào hứng nói về sự thay đổi trên đồng ruộng: "Mới đầu bỏ thuốc hóa học, sản lượng tụt mất hai năm. Nhưng khi đất và cây đã khỏe lên thì ruộng lúa tự kháng bệnh. Bây giờ với 3 ha lúa hữu cơ tẻ râu cùng các loại rau củ sinh thái, sản phẩm làm ra đến đâu du khách và các đơn vị thu mua hết đến đó với giá cao gấp 2-3 lần so với sản xuất thông thường. Bà con không còn phải lo ế ẩm hay bị ép giá nữa".

Từ chỗ phải chở đi nơi khác chào bán, giờ đây hạt gạo tẻ râu cùng nông sản hữu cơ bản Bướt đã được du khách đặt mua trọn gói ngay tại chân ruộng, đem lại nguồn thu ổn định cho hàng chục hộ gia đình.

Khi văn hóa không chỉ để giữ mà còn tạo sinh kế

Không dừng lại ở hạt gạo tẻ râu, mô hình "Làng nông nghiệp di sản" tại bản Bướt tiếp tục đánh thức những "kho báu" văn hóa ngàn đời của người Thái để biến thành sản phẩm du lịch độc đáo. 

Quả đồi cằn cỗi bị xói mòn xưa kia nay đã được phủ xanh bởi hơn 1.000 cây rừng đa tầng tán. Những ngôi nhà sàn gỗ cổ truyền ba gian hai chái, gầm sàn chất củi được gìn giữ nguyên bản...

Mô hình "Làng nông nghiệp di sản" tại bản Bướt tiếp tục đánh thức những "kho báu" văn hóa ngàn đời của người Thái để biến thành sản phẩm du lịch độc đáo. 

Du khách đến bản Bướt không chỉ để nghỉ ngơi mà để đắm mình vào "chuyện của rừng". Họ được đồng bào Thái dẫn đường trekking qua những rừng tre trúc xanh mát, nghe kể câu chuyện về giếng nước nóng tự nhiên, ngắm đàn cá pa mốn, pa trạt tung tăng lội suối, hay kính cẩn học các quy tắc kiêng kỵ khi bước lên nhà sàn Thái. 

Đặc biệt, du khách rất ngỡ ngàng khi tiếp thu tri thức đi rừng như: hình ảnh cành sa nhân gài lên vách đá - dấu "miêu" đánh dấu chủ quyền tổ ong rừng mà người Thái tôn trọng tuyệt đối, không ai được phép xâm phạm.

Chị Đặng Thị Lan (sinh năm 1982), người phụ nữ Dao làm dâu bản Bướt, trực tiếp làm hướng dẫn viên du lịch cộng đồng, kể lại những kỷ niệm đáng nhớ của mình. Ảnh: Bình Minh

Chị Đặng Thị Lan (sinh năm 1982), người phụ nữ Dao làm dâu bản Bướt trực tiếp làm hướng dẫn viên du lịch cộng đồng và chăm sóc bếp ăn bản địa kể: "Mỗi lần dẫn du khách vào rừng, tôi thường tự hào giới thiệu về dấu 'miêu' hay các cây thuốc nam truyền đời của tổ tiên. Nhưng khoảnh khắc tôi xúc động nhất là khi nấu tiệc cỗ lá trong rừng: Nhìn du khách ăn ngon miệng và khen 'Lan nấu ăn ngon quá', tôi rơi nước mắt vì hạnh phúc. Những món ăn dân dã, gia vị hái quanh vườn nhà hóa ra lại có sức hấp dẫn kỳ diệu đến thế".

Điều đặc biệt nhất tạo nên tính bền vững ở bản Bướt chính là cơ chế chia sẻ lợi ích cộng đồng vô cùng nhân văn. Hàng năm, Hợp tác xã Đồng Rừng và doanh nghiệp Agritage Vân Hồ trích lại 15% lợi nhuận từ hoạt động du lịch và nông sản để chuyển giao cho Ban quản lý bản. Nguồn quỹ này được bà con tự bàn bạc tái đầu tư vào các công trình phúc lợi: trích hàng trăm triệu đồng bê tông hóa gần 5 km đường giao thông, sửa sang nhà văn hóa, mua sắm trang thiết bị chung…

Từ một bản "4 không", đến nay bản Bướt chỉ còn 4 - 5 hộ nghèo. 11 hộ gia đình tham gia góp cổ phần vào hợp tác xã, doanh nghiệp tại địa phương cùng hàng chục hộ liên kết sản xuất đã có cuộc sống ấm no, khang trang.

Anh Vì Văn Phúc, Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng bản Hợp Thành đánh giá cao những đóng góp của các mô hình sinh kế như Hợp tác xã Đồng Rừng hay Vân Hồ Agritage đối với công cuộc giảm nghèo tại địa phương. Ảnh: Bình Minh

Anh Vì Văn Phúc, Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng bản Hợp Thành, xúc động bày tỏ: "Các mô hình sinh kế như Hợp tác xã Đồng Rừng hay Vân Hồ Agritage đã đóng góp cực kỳ hiệu quả vào công cuộc giảm nghèo của địa phương. Nhờ sự hỗ trợ từ các mô hình này, bà con thay đổi nhận thức rất nhiều về cách thức sản xuất, nâng cao giá trị sản phẩm. Là cán bộ bản, nhìn thấy dân bớt khổ, đời sống no ấm hơn, chúng tôi thực sự rất vui mừng. Rất mong các hợp tác xã, doanh nghiệp sẽ tiếp tục phối hợp và đồng hành cùng Ban quản lý bản để tiếp tục triển khai những giải pháp hữu hiệu nhất giúp cho bà con ngày càng phát triển”.

Với những kinh nghiệm thực tế tại bản Bướt, nữ Giám đốc Vân Hồ Agritage Đinh Thị Huyền đã và đang phát huy tốt vai trò đại diện doanh nghiệp tham gia Hội đồng thành viên Mạng lưới Nông nghiệp sinh thái Đông Nam Á - ALiSEA (điều phối bởi GRET - một tổ chức phi chính phủ quốc tế của Pháp, đơn vị triển khai tại Việt Nam là Hội Khoa học phát triển nông thôn Việt Nam).

Mối duyên giữa người phụ nữ Mường và đồng bào Thái bản Bướt đã chứng minh một triết lý sâu sắc: Khi biết trân trọng và hồi sinh di sản bản địa, đất lành sẽ nuôi người, và văn hóa sẽ trở thành nguồn sinh kế trường tồn trên đỉnh cao Sơn La.