Người Thái trắng vượt gần 100km bốc mộ tổ tiên, giữ tín ngưỡng nơi tái định cư

Cuộc di dân phục vụ công trình Thủy điện Sơn La không chỉ làm thay đổi không gian sống và sinh kế, mà còn tác động sâu sắc đến đời sống tâm linh của người Thái trắng. Cộng đồng nơi đây đã linh hoạt thích ứng để vừa duy trì đạo hiếu với tổ tiên, vừa chủ động tái kết nối niềm tin tâm linh tại quê hương mới.

Cuộc di dân phục vụ công trình Thủy điện Sơn La không chỉ làm thay đổi không gian sống và sinh kế, mà còn tác động sâu sắc đến đời sống tâm linh của người Thái trắng. Ảnh: UBND phường Chiềng An, tỉnh Sơn La

Câu chuyện vừa được chia sẻ bởi  Thạc sĩ Lương Thị Minh Ngọc, Khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, tại Hội thảo khoa học quốc tế lần thứ tư về các vấn đề khoa học xã hội và nhân văn diễn ra sáng 21/10 ở Hà Nội.

Hành trình vượt cả trăm cây số bốc mộ tổ tiên

Đối với người Thái trắng, mồ mả tổ tiên là sợi dây tâm linh thiêng liêng gắn kết các thế hệ. Khi thực hiện dự án Thủy điện Sơn La, người dân buộc phải rời bỏ bản làng cũ để di dời đến các khu tái định cư. Trong giai đoạn đầu nhiều lo âu, bên cạnh việc loay hoay dựng lại nhà cửa và khôi phục sinh kế, di chuyển mồ mả tổ tiên trở thành một trong những nhiệm vụ tâm linh cấp thiết nhất của mỗi gia đình.

Quá trình dịch chuyển mộ không đơn thuần là việc di dời vật chất mà là một nghi lễ tâm linh. Từ nơi ở mới thuộc phường Chiềng An ngược về quê cũ cách xa gần 100km, nhiều người dân phải thuê xe di chuyển và tổ chức cất bốc mộ vào ban đêm. Mỗi đợt bốc mộ huy động ít nhất 20 người trong cùng dòng họ đi theo hỗ trợ lẫn nhau.

Thạc sĩ Lương Thị Minh Ngọc thuật lại lời kể của một người đàn ông 56 tuổi: “Mình mổ con gà để báo cáo tổ tiên… Mặt trời lặn là bắt đầu căng bạt, đào luôn, không được để qua đêm, trong đêm ấy phải bốc mang về chôn ở đây luôn… Nói chung, dân tái định cư ai cũng thế”.

Việc di dời, quy tụ mồ mả tổ tiên diễn ra trong khoảng 2 năm đầu sau tái định cư. Đây là công việc được các gia đình đặc biệt coi trọng nhằm gìn giữ đạo hiếu với tổ tiên

Thạc sĩ Lương Thị Minh Ngọc chia sẻ thông tin tại hội thảo. Ảnh: Ban Tổ chức

Dựng miếu đầu bản và duy trì nghi lễ tâm linh truyền thống

Bên cạnh việc hoàn thành nghĩa vụ với tổ tiên, việc thiết lập các không gian tâm linh chung tại khu tái định cư cũng trở thành nhu cầu cấp thiết để gắn kết cộng đồng.

Theo quan sát của Thạc sĩ Lương Thị Minh Ngọc, ở các cộng đồng tái định cư, người dân thường dựng một ngôi miếu đầu bản để làm nơi thờ cúng. Hai bản tái định cư Quỳnh An và Quỳnh Tiến (phường Chiềng An) dù nằm cách nhau chỉ khoảng 500m nhưng mỗi bản vẫn chủ động dành riêng một khoảng đất để dựng miếu.

Ngôi miếu trở thành chỗ dựa tinh thần cho cả cộng đồng. Nghi lễ thờ cúng được giao cho những người cao tuổi rành việc cúng trong bản đảm nhiệm. Đây cũng là nơi tụ họp chung của nam giới đại diện cho các hộ gia đình trong bản. Vào dịp cuối năm, người dân sẽ dọn dẹp miếu và tiến hành nghi lễ cộng đồng, tổ chức cúng và ăn uống tại miếu. Các gia đình có việc quan trọng như làm nhà mới, cưới xin, xin con nuôi hay có người đi làm ăn xa cũng đến miếu để báo cáo, xin phép thần linh.

Bên cạnh miếu bản, các tập tục nghi lễ truyền thống mang tính gia đình và dòng họ vẫn được gìn giữ bền bỉ. Người Thái trắng tại nơi ở mới vẫn duy trì lễ mừng thọ cho người cao tuổi, làm đầy tháng cho trẻ nhỏ, ăn Tết Xíp xí hay tổ chức giỗ họ tại nhà trưởng họ. Những hoạt động này giúp duy trì các mối liên kết thân tộc dù không gian sống đã có nhiều biến động.

Linh hoạt thích ứng với môi trường mới

Dù nỗ lực bảo lưu văn hóa truyền thống, người Thái trắng vẫn phải điều chỉnh một số nghi lễ để thích ứng với môi trường sống mới. Điển hình như tục gội đầu đầu năm mới (Áp Hua) vốn gắn liền với bờ sông Đà gần bản cũ. Khi chuyển đến khu tái định cư mới không còn dòng sông chảy qua, người dân không thể thực hiện nghi thức này.

Dịp Tết Nguyên đán, các trò chơi dân gian vẫn được tổ chức như chơi tó má lẹ, biểu diễn múa xòe, chơi quay. Song sự khác biệt là người dân sẽ đến vui chơi tại nhà sinh hoạt cộng đồng thay vì nhà trưởng bản như trước kia.

Sự thay đổi thể hiện rõ nét nhất trong các nghi lễ quan trọng của vòng đời, đặc biệt là đám tang. Trước đây ở quê cũ, việc điều hành đám tang chủ yếu do anh em trong dòng họ đảm nhiệm nhờ lợi thế cư trú tập trung. Khi tái định cư, các bản làng bị chia nhỏ, dòng họ bị phân tán khiến lực lượng thân tộc không còn dồi dào. Để giải quyết khó khăn này, cộng đồng đã chủ động chuyển dịch một phần vai trò sang các tổ chức đoàn thể xã hội như hội phụ nữ, đoàn thanh niên.

Sự thay đổi này cho thấy khả năng thích ứng của cộng đồng trong việc duy trì nghi lễ truyền thống khi các dòng họ không còn cư trú tập trung, đồng thời phản ánh vai trò ngày càng rõ nét của các tổ chức đoàn thể trong đời sống cộng đồng.

Thông qua những điều chỉnh linh hoạt, người Thái trắng ở Sơn La vừa gìn giữ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, vừa củng cố các mối quan hệ cộng đồng, tạo dựng đời sống tinh thần ổn định tại nơi tái định cư

Hội thảo khoa học quốc tế lần thứ tư về các vấn đề khoa học xã hội và nhân văn có nội dung khá đa dạng: từ kinh điển và giáo lý Phật giáo, nghiên cứu Phật giáo trong không gian di sản, biến đổi lễ hội và tín ngưỡng, vai trò của chủ thể thực hành tín ngưỡng, cho tới các quan hệ xã hội trong cộng đồng di dân và vai trò của tín ngưỡng trong đời sống đô thị đương đại. Phần lớn các báo cáo đều không nhìn tôn giáo và tín ngưỡng như những hiện tượng tĩnh tại. Các nghiên cứu đều ít nhiều đặt đối tượng trong quá trình biến đổi xã hội.

Các diễn giả tham gia hội thảo. Ảnh: Bình Minh

"Nghiên cứu tôn giáo và tín ngưỡng không chỉ là nghiên cứu về cái thiêng, mà sâu hơn, đó còn là nghiên cứu về con người, về ký ức, về quyền lực, về đạo đức, về cộng đồng, bản sắc và cách con người tìm kiếm các ý nghĩa trong các hoàn cảnh xã hội không ngừng biến đổi", PGS.TS Nguyễn Trường Giang, Trưởng khoa Nhân học và Tôn giáo học nhận định.