Người thân sa sút trí tuệ - Gánh nặng phía sau cánh cửa gia đình

Cần phát triển các dịch vụ chăm sóc dài hạn, đào tạo người chăm sóc và xây dựng mạng lưới hỗ trợ cộng đồng để giảm gánh nặng cho gia đình

Khi một người cao tuổi bắt đầu quên dần những điều quen thuộc, lặp lại câu hỏi, hoặc thay đổi tính cách, người thân trong gia đình thường nghĩ đó là dấu hiệu bình thường của tuổi già. Chỉ đến khi tình trạng trở nên rõ rệt hơn, nhiều người mới nhận ra người thân của mình đang mắc sa sút trí tuệ.

Đằng sau mỗi người bệnh là người chăm sóc đang gồng mình chịu áp lực cả về thể chất lẫn tinh thần, cần được nhìn nhận và hỗ trợ đúng mức.

Những đêm thức trắng và cảm giác kiệt sức

Chị N.T.H. (42 tuổi, Hà Đông, Hà Nội) đã có hơn 3 năm chăm sóc mẹ mắc sa sút trí tuệ. Ban đầu, mẹ chị chỉ quên những việc nhỏ nhưng dần dần không còn nhận ra con cái, thậm chí nhiều lần bỏ nhà đi giữa đêm. "Có những đêm tôi không dám ngủ sâu, chỉ sợ mẹ mở cửa đi đâu mất. Có hôm 2-3 giờ sáng tôi phải đi tìm mẹ khắp xóm. Ban cáu gắt vô cớ. Tôi vừa chăm con nhỏ, vừa chăm mẹ, lúc nào cũng trong trạng thái căng như dây đàn", chị H. chia sẻ. Không chỉ thể chất mệt mỏi, điều khiến chị suy sụp hơn là cảm giác bất lực. "Mẹ từng là người rất minh mẫn. Giờ nhìn mẹ như vậy, tôi vừa thương vừa đau. Có lúc tôi cáu gắt rồi lại tự trách mình", chị nói.

Tương tự, anh P.V.T. (50 tuổi, Hoàng Mai, Hà Nội) chăm sóc vợ mắc sa sút trí tuệ giai đoạn trung bình. Anh phải nghỉ việc để ở nhà chăm sóc vợ toàn thời gian. "Mỗi ngày là một thử thách. Vợ tôi có lúc không nhận ra chồng, có lúc hoảng loạn, la hét. Tôi gần như không có thời gian cho bản thân. Bạn bè cũng dần xa cách vì tôi không thể tham gia bất cứ hoạt động nào", anh kể. Sau một thời gian dài, anh bắt đầu có dấu hiệu mất ngủ, chán ăn, giảm hứng thú với mọi thứ. "Có lúc tôi thấy cuộc sống chỉ còn là chuỗi ngày lặp lại mệt mỏi".

Theo các chuyên gia, chăm sóc người sa sút trí tuệ là một trong những hình thức chăm sóc dài hạn có mức độ căng thẳng cao nhất. Khác với nhiều bệnh lý khác, sa sút trí tuệ không chỉ ảnh hưởng đến trí nhớ mà còn làm thay đổi hành vi, cảm xúc và khả năng tự chăm sóc của người bệnh.

Người chăm sóc bệnh nhân sa sút trí tuệ thường phải đối mặt với "gánh nặng kép" cả về thể chất lẫn tinh thần - Ảnh minh họa được tạo bởi AI

ThS.BS Lê Bá Tuấn (chuyên ngành Nội thần kinh, Phòng Bảo vệ sức khỏe TW5 - Bệnh viện Hữu Nghị) cho biết, người chăm sóc thường phải đối mặt với "gánh nặng kép" cả về thể chất lẫn tinh thần. Họ không chỉ hỗ trợ sinh hoạt hàng ngày cho người bệnh mà còn phải xử lý những hành vi khó kiểm soát như kích động, hoang tưởng, đi lang thang. "Áp lực này kéo dài liên tục, không có thời gian nghỉ ngơi, khiến nhiều người rơi vào trạng thái kiệt sức. Đặc biệt, khi người bệnh không còn nhận ra người thân, sự tổn thương về cảm xúc đối với người chăm sóc là rất lớn", bác sĩ Tuấn phân tích.

Bên cạnh đó, yếu tố tài chính cũng là một nguyên nhân quan trọng. Chi phí thuốc men, khám bệnh định kỳ, thuê người hỗ trợ (nếu có) có thể trở thành gánh nặng, nhất là với những gia đình không có nguồn thu ổn định. Trong nhiều trường hợp, người chăm sóc phải tạm dừng công việc hoặc giảm thời gian làm việc để ở nhà, dẫn đến thu nhập giảm sút. Điều này càng làm gia tăng áp lực và cảm giác bế tắc.

Thiếu hỗ trợ và sự cô lập xã hội

Một thực tế phổ biến là việc chăm sóc người sa sút trí tuệ tại Việt Nam chủ yếu dựa vào gia đình, trong khi hệ thống dịch vụ chăm sóc dài hạn và hỗ trợ cộng đồng còn hạn chế.

Chị V.K.M. (37 tuổi, TPHCM), chăm sóc bố mắc sa sút trí tuệ, cho biết: "Tôi gần như không có ai để chia sẻ. Người ngoài thì không hiểu, còn người thân cũng bận rộn. Nhiều lúc tôi chỉ muốn có vài tiếng để nghỉ ngơi nhưng không biết nhờ ai". Sự thiếu hỗ trợ khiến người chăm sóc dễ rơi vào trạng thái cô lập. Họ dần cắt giảm các mối quan hệ xã hội, ít giao tiếp, không còn thời gian cho bản thân. Đây là yếu tố nguy cơ cao dẫn đến rối loạn lo âu và trầm cảm.

Theo bác sĩ Lê Bá Tuấn, "cảm giác cô đơn, không được thấu hiểu là một trong những yếu tố làm trầm trọng thêm tình trạng stress ở người chăm sóc. Khi không có nơi chia sẻ, họ dễ tích tụ cảm xúc tiêu cực, lâu dần dẫn đến rối loạn tâm lý". Không phải ai cũng nhận ra mình đang rơi vào trạng thái stress hay trầm cảm. Nhiều người cho rằng mệt mỏi, cáu gắt là điều "bình thường" khi chăm sóc người bệnh. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, có một số dấu hiệu cảnh báo mà người chăm sóc cần lưu ý: Mất ngủ kéo dài, dễ cáu gắt, cảm giác kiệt sức, mất hứng thú với các hoạt động từng yêu thích, chán ăn hoặc ăn quá nhiều, cảm giác tội lỗi hoặc vô vọng. "Đây không phải là biểu hiện yếu đuối, mà là phản ứng tự nhiên của cơ thể khi chịu áp lực kéo dài. Nếu không được can thiệp kịp thời, tình trạng này có thể tiến triển thành trầm cảm", bác sĩ Tuấn nhấn mạnh. Trong một số trường hợp, người chăm sóc còn có thể xuất hiện suy nghĩ tiêu cực, thậm chí muốn buông xuôi. Đây là dấu hiệu cần được hỗ trợ y tế ngay lập tức.

Chia sẻ trách nhiệm - "Chìa khóa" giảm áp lực

Một trong những khuyến nghị quan trọng là không nên để một người "gánh" toàn bộ trách nhiệm chăm sóc. "Việc phân chia công việc giữa các thành viên trong gia đình là rất cần thiết. Ngay cả những hỗ trợ nhỏ như thay ca chăm sóc vài giờ mỗi ngày cũng giúp người chăm sóc chính có thời gian nghỉ ngơi, phục hồi", bác sĩ Tuấn cho biết.

Ngoài ra, việc tận dụng các dịch vụ hỗ trợ như chăm sóc tại nhà, trung tâm ban ngày cho người cao tuổi, hoặc các nhóm hỗ trợ cộng đồng cũng là giải pháp hiệu quả.

Chị H. cho biết, sau khi tham gia một nhóm hỗ trợ dành cho người chăm sóc bệnh nhân sa sút trí tuệ, chị cảm thấy nhẹ nhõm hơn. "Ở đó, tôi gặp những người giống mình, được chia sẻ, được lắng nghe. Tôi nhận ra mình không đơn độc", chị nói.

Bên cạnh việc chăm sóc người bệnh, người chăm sóc cũng cần được chăm sóc. Theo bác sĩ Lê Bá Tuấn, khi nhận thấy các dấu hiệu stress hoặc trầm cảm, người chăm sóc nên chủ động tìm đến các cơ sở y tế để được tư vấn. "Các bác sĩ có thể đánh giá tình trạng tâm lý và đưa ra hướng can thiệp phù hợp, từ tư vấn tâm lý đến điều trị nếu cần thiết", anh cho biết.

Việc duy trì những thói quen lành mạnh như ngủ đủ giấc, ăn uống cân bằng, vận động nhẹ nhàng cũng góp phần cải thiện sức khỏe tinh thần. "Người chăm sóc cần hiểu rằng chăm sóc bản thân không phải là ích kỷ, mà là điều kiện để có thể tiếp tục chăm sóc người bệnh một cách bền vững", bác sĩ Tuấn nhấn mạnh.

Trong bối cảnh dân số già hóa nhanh, số người mắc sa sút trí tuệ dự báo sẽ tiếp tục gia tăng. Điều này đồng nghĩa với việc số người chăm sóc cũng tăng theo, kéo theo nhu cầu hỗ trợ ngày càng lớn. Các chuyên gia cho rằng cần phát triển các dịch vụ chăm sóc dài hạn, đào tạo người chăm sóc và xây dựng mạng lưới hỗ trợ cộng đồng để giảm gánh nặng cho gia đình. Đồng thời, việc nâng cao nhận thức xã hội về sa sút trí tuệ cũng rất quan trọng, giúp giảm kỳ thị và tạo môi trường hỗ trợ tốt hơn cho cả người bệnh và người chăm sóc.

Chăm sóc một người thân mắc sa sút trí tuệ là hành trình dài, đòi hỏi sự kiên nhẫn, yêu thương và cả sự hy sinh. Nhưng người chăm sóc không nên và không cần phải đi một mình. Khi được hỗ trợ đúng cách, họ không chỉ bảo vệ được sức khỏe của chính mình mà còn có thể đồng hành với người bệnh một cách bền vững hơn, nhân văn hơn.