Người thầy đi qua hơn nửa thế kỷ cùng ngành giáo dục TP.HCM

"Mỗi ngày như thế tôi đến trường

Trông gặp những tuổi thơ đầy khát vọng

Để sẻ chia niềm vui hạnh phúc

Mong sao thấy được ngày mai sáng

Đất trời ngày nay đã trở thành

Bay cao xa mãi chân trời mới

Tỏa ngát hương thơm đến mọi miền

Mỗi ngày như thế tôi lại hỏi

Việc đã xong chưa để tìm về?

Nhưng chưa, có lẽ mãi là chưa

Cuộc đời vẫn đẹp khi còn bước..."

Một buổi sáng cuối tháng 4, Tri Thức - Znews có dịp gặp gỡ NGƯT.TS Nguyễn Bác Dụng, nguyên Hiệu trưởng trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa (TP.HCM). Trong căn phòng làm việc giản dị, ông chậm rãi đọc lại bài thơ ông sáng tác vào năm 2016, sau một lần đi dạo quanh sân trường.

Bài thơ không dài, nhưng giống như một lát cắt hơn nửa thế kỷ làm nghề của người thầy 75 tuổi. Từ năm 1973 đến nay, TS Nguyễn Bác Dụng đã đi qua nhiều giai đoạn biến chuyển của ngành giáo dục TP.HCM. Ông từng là giáo viên môn Hóa học, nhà quản lý giáo dục, hiệu trưởng trường chuyên và đến nay vẫn đều đặn đến trường để làm cố vấn, trò chuyện với giáo viên, học sinh.

Điều đặc biệt là sau hơn 50 năm, ông vẫn nói về nghề dạy học bằng sự hào hứng của một người chưa bao giờ xem đây là công việc nhàm chán hay lặp đi lặp lại.

TS Nguyễn Bác Dụng là hiện là Tổng hiệu trưởng trường Phổ thông Song ngữ Liên cấp Wellspring Saigon. Ảnh: Thái An.

"Cái chết đẹp nhất là cái chết trên bục giảng"

Chia sẻ về lý do trở thành giáo viên, TS Nguyễn Bác Dụng cho biết gia đình chính là động lực lớn nhất. Ông ngoại của ông là thầy đồ, mẹ ông cũng luôn mong con cháu tiếp nối nghề dạy học. Vì thế, khi còn là sinh viên, TS Dụng đã bắt đầu dạy kèm để có thêm thu nhập trang trải cuộc sống và phụ giúp gia đình. Công việc tưởng chỉ mang tính tạm thời lại dần trở thành lựa chọn gắn bó suốt cuộc đời ông.

TS Nguyễn Bác Dụng kể rằng thời trẻ, ông từng nghĩ mình sẽ theo một công việc khác. Tuy nhiên, càng đứng lớp, ông càng nhận ra niềm vui khi được làm việc cùng học trò. Thậm chí, ông vẫn thường nghĩ rằng "cái chết đẹp nhất của người thầy là cái chết trên bục giảng".

“Lúc đầu tôi nghĩ sau này có thể sẽ làm nghề khác. Nhưng cuối cùng lại ở lại với nghề dạy học”, ông nói.

Ông bắt đầu đi dạy từ năm 1973, khi đất nước còn chưa thống nhất. Những năm đầu đứng lớp, ông dạy môn Toán rồi chuyển sang giảng dạy Hóa học.

Trước năm 1975, Hóa học vẫn được xem là “môn phụ”, nhưng sau ngày đất nước thống nhất, nhu cầu đào tạo thay đổi, môn Hóa trở thành một trong những môn học trọng tâm. Trong khi đó, TP.HCM lại thiếu giáo viên Hóa nghiêm trọng. Điều đó khiến người thanh niên từng nghĩ sẽ rẽ sang hướng khác quyết định tiếp tục ở lại với bục giảng.

Quyết định ở lại kéo dài hơn nửa thế kỷ. Từ trường dân lập, tư thục đến trường công lập, bán công, trường chuyên rồi trường quốc tế sau này, TS Nguyễn Bác Dụng gần như đi qua hầu hết mô hình giáo dục khác nhau của TP.HCM. Thậm chí, ông còn đứng lớp bổ túc văn hóa cho những học viên đã ngoài 50 tuổi, những người quay lại trường học sau nhiều năm gián đoạn.

Nhìn lại hành trình ấy, TS Nguyễn Bác Dụng cho rằng điều quý giá nhất không phải là thành tích hay chức vụ, mà là cơ hội được tiếp xúc với rất nhiều thế hệ học sinh khác nhau. Từ trẻ mầm non đến người trưởng thành, mỗi lứa tuổi lại khiến ông hiểu thêm về con người và giáo dục.

Với người thầy 75 tuổi, làm quản lý giáo dục không đồng nghĩa với việc rời khỏi bục giảng, mà là cách để giúp được nhiều giáo viên và học sinh hơn. Ông vẫn luôn cho rằng làm giáo viên có thể giúp được học sinh, còn làm quản lý có thể giúp được cả thầy lẫn trò.

Bước ngoặt trở thành quản lý đến với TS Nguyễn Bác Dụng trong một hội thảo vào cuối những năm 1990. Khi đó, ông đã chia sẻ nhiều ý tưởng về công tác quản lý ngành giáo dục. Vài ngày sau, ông nhận quyết định được cử đi học lớp quản lý giáo dục. Người ký quyết định chính là lãnh đạo phòng tổ chức của Sở GD&ĐT TP.HCM, người trực tiếp nghe bài phát biểu hôm ấy.

Nguyên Hiệu trưởng trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa cho biết thêm ông chọn con đường quản lý còn vì một động lực khác. Khi đó, ông từng nghe nhiều người nói rằng giáo viên chuyên môn giỏi chưa chắc trở thành nhà quản lý giỏi. Chính nhận định ấy thôi thúc ông thử sức để chứng minh điều ngược lại.

Trải qua nhiều loại hình trường học và nhiều giai đoạn phát triển khác nhau của ngành giáo dục TP.HCM, ông dần hình thành góc nhìn riêng về nghề dạy học. Theo ông, giáo dục không thể vận hành bằng một công thức cố định, bởi mỗi thế hệ học sinh đều có nhu cầu, tâm lý và cách tiếp cận khác nhau. Những suy nghĩ đó sau này trở thành nền tảng để ông tham gia xây dựng trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa vào đầu những năm 2000.

Dù đã 75 tuổi, TS Nguyễn Bác Dụng vẫn đồng hành cùng ngành giáo dục. Ảnh: Thái An.

Hiệu trưởng đầu tiên của trường chuyên Trần Đại Nghĩa

Năm 2000, trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa được thành lập trong bối cảnh TP.HCM bắt đầu đẩy mạnh các chương trình giáo dục hội nhập. TS Nguyễn Bác Dụng được giao nhiệm vụ xây dựng mô hình cho ngôi trường mới này.

Thời điểm đó, TP.HCM đã có nhiều trường chuyên và trường chất lượng cao nổi tiếng như THPT chuyên Lê Hồng Phong hay THPT Marie Curie. Nhiều lãnh đạo của Sở GD&ĐT TP.HCM khi đó gợi ý ông nên đi theo mô hình có sẵn để dễ tạo dấu ấn, nhưng ông từ chối.

TS Dụng cho rằng nếu chỉ lặp lại cách làm cũ, trường Trần Đại Nghĩa sẽ mãi đi sau. Điều ông muốn không phải là phiên bản thứ hai của một ngôi trường khác, mà là một mô hình mới phù hợp với nhu cầu của học sinh thời điểm ấy.

Đầu những năm 2000, khi nhiều trường còn tập trung chủ yếu vào thành tích học sinh giỏi quốc gia, TS Nguyễn Bác Dụng quyết định đầu tư mạnh vào ngoại ngữ, tin học và nghiên cứu khoa học. Ông nhìn thấy học sinh thành phố đang thiếu những kỹ năng cần thiết cho môi trường hội nhập, dù học lực rất tốt.

Vì thế, học sinh trường chuyên Trần Đại Nghĩa được tổ chức học hai buổi mỗi ngày để tăng cường tiếng Anh và tin học. Các hoạt động nghiên cứu khoa học, câu lạc bộ và rèn luyện kỹ năng cũng được đưa vào môi trường học đường từ khá sớm.

Nhưng khó khăn lớn nhất vào thời điểm đó lại nằm ở nhân sự. Muốn xây dựng một trường chuyên mạnh và khác biệt, ông cần đội ngũ giáo viên giỏi. Cái khó là các trường THPT trên địa bàn đều xem giáo viên giỏi như “hạt ngọc”, không trường nào muốn nhường giáo viên.

Cuối cùng, ông chỉ xin được một số tổ phó chuyên môn từ các trường khác, đồng thời tuyển thêm sinh viên sư phạm mới ra trường nhưng có nền tảng chuyên môn tốt. Sau đó, nhà trường tiếp tục đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ để phù hợp với định hướng phát triển.

Ba năm đầu ở trường Trần Đại Nghĩa, TS Nguyễn Bác Dụng vẫn trực tiếp đứng lớp môn Hóa. Ông muốn giáo viên trẻ nhìn thấy tinh thần làm nghề từ chính người lãnh đạo của mình, thay vì chỉ nghe những yêu cầu mang tính hành chính khô khan.

Nói thêm về thời gian xây dựng trường chuyên Trần Đại Nghĩa, TS Dụng cho biết xây dựng một ngôi trường không chỉ là chuyện cơ sở vật chất hay chương trình học. Điều quan trọng hơn là tạo ra được tinh thần chung trong đội ngũ giáo viên. Nếu giáo viên chỉ làm việc vì áp lực thành tích hoặc nhu cầu mưu sinh, nhà trường sẽ rất khó phát triển bền vững. Vì thế, điều ông cố gắng làm trong giai đoạn đầu là truyền cho giáo viên cảm giác họ đang cùng xây dựng một điều có ý nghĩa.

Không chỉ thay đổi cách dạy học, ông còn chú trọng mối liên kết giữa gia đình và nhà trường. Một trong những việc khá đặc biệt ở thời điểm đó là ông lập riêng phòng làm việc cho ban đại diện cha mẹ học sinh ngay trong trường.

Nhiều người cho rằng việc này không cần thiết. Nhưng ông luôn tin rằng giáo dục không thể thiếu vai trò của phụ huynh. Khi phụ huynh được lắng nghe và đồng hành, họ sẽ trở thành lực lượng hỗ trợ nhà trường mạnh hơn bất kỳ quy định hành chính nào.

Tầm nhìn của TS Nguyễn Bác Dụng đã đúng và mang lại hiệu quả rõ rệt. Nhìn lại hành trình hơn hai thập kỷ của trường chuyên Trần Đại Nghĩa, TS Nguyễn Bác Dụng tự hào cho rằng thành công lớn nhất của một ngôi trường không nằm ở thành tích thi cử, mà ở việc tạo được môi trường để học sinh phát triển đúng với khả năng và cá tính của mình.

TS Nguyễn Bác Dụng trò chuyện cùng học sinh trường Wellspring Saigon. Ảnh: FBNT.

Vẫn tiếp tục đồng hành cùng giáo dục

Ở tuổi 75, vì còn nhiều trăn trở với ngành giáo dục, TS Nguyễn Bác Dụng vẫn tham gia tư vấn giáo dục, gặp gỡ giáo viên trẻ và dành nhiều thời gian suy nghĩ về cách dạy học trong thời đại mới. Từ năm 2014 đến nay, sau khi hoàn thành công việc dạy học tại Đại học Sài Gòn, TS Nguyễn Bác Dụng dừng chân ở môi trường quốc tế là trường Phổ thông Song ngữ Liên cấp Wellspring Saigon.

Càng tiếp xúc với những thế hệ học sinh nhỏ tuổi, TS Dụng càng tin giáo dục không thể vận hành bằng áp lực hay sự áp đặt. Theo ông, điều quan trọng của giáo dục hiện đại là trao cho học sinh sự tự do, nhưng đó phải là “tự do trong trách nhiệm”.

Người thầy không thể dùng mệnh lệnh, định kiến hay những nhãn dán tiêu cực để kiểm soát học sinh. Thay vào đó, giáo viên cần đủ kiên nhẫn để lắng nghe, đồng hành và giúp học sinh phát triển theo cách tự nhiên nhất.

Chính từ quan niệm ấy, Nguyễn Bác Dụng đặc biệt quan tâm đến vai trò của người thầy trong thời đại AI. Theo ông, khi công nghệ ngày càng dễ dàng cung cấp thông tin và đưa ra câu trả lời chỉ trong vài giây, giá trị lớn nhất của giáo viên không còn nằm ở việc truyền đạt thật nhiều kiến thức.

Điều quan trọng hơn là khơi gợi cho học sinh khả năng suy nghĩ độc lập, trí tưởng tượng và thói quen tự đặt câu hỏi. Ông cho rằng một câu hỏi hay đôi khi có giá trị hơn rất nhiều so với một đáp án đúng, bởi chính quá trình đi tìm câu trả lời mới giúp con người trưởng thành.

Vì thế, ông thường nói với giáo viên trẻ rằng dạy học không phải chỉ để cung cấp kiến thức, mà còn để mở ra những suy nghĩ mới cho học sinh. Người thầy không nên đưa sẵn mọi đáp án, mà cần tạo ra không gian để các em tự suy ngẫm, phản biện và tìm đường đi cho riêng mình.