Người thầy số: Thay đổi để thích ứng, vững vàng để dẫn dắt

Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI), nghề giáo đang đứng trước những thay đổi sâu sắc.

GS TS Huỳnh Văn Sơn (áo đen) cùng các nhà giáo trẻ tiêu biểu năm 2026 của TPHCM.

GS TS Huỳnh Văn Sơn (áo đen) cùng các nhà giáo trẻ tiêu biểu năm 2026 của TPHCM.

Nghề giáo luôn là một nghề đặc biệt, bởi đối tượng của hoạt động nghề nghiệp không phải là những sản phẩm hữu hình, mà là con người với suy nghĩ, cảm xúc, tiềm năng và những khả năng phát triển khác nhau.

Giá trị của người thầy không chỉ nằm ở những gì truyền đạt, mà còn ở khả năng khơi gợi tư duy, hình thành nhân cách, nuôi dưỡng khát vọng và đồng hành với người học trên hành trình trưởng thành.

Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI), nghề giáo đang đứng trước những thay đổi sâu sắc.

Điều đáng quan tâm không chỉ là giáo viên cần sử dụng công nghệ như thế nào, mà quan trọng hơn là cần thay đổi ra sao để tiếp tục thực hiện tốt sứ mệnh giáo dục con người.

Bởi "người thầy số" không chỉ cần biết sử dụng công nghệ để truyền đạt tri thức, mà quan trọng hơn, phải biết dùng công nghệ để khơi mở tư duy, nuôi dưỡng nhân cách và giúp người học trưởng thành.

Khi công nghệ làm thay đổi cách dạy và cách học

Trước đây, người thầy thường được xem là nguồn cung cấp tri thức chủ yếu, còn người học tiếp nhận kiến thức thông qua bài giảng, sách giáo khoa và các hoạt động trên lớp. Ngày nay, Internet, nền tảng học tập trực tuyến và AI đã mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận tri thức. Người học có thể tìm kiếm thông tin, đặt câu hỏi, tham gia các khóa học và nhận được sự hỗ trợ gần như tức thời từ những công cụ thông minh.

Thế nhưng, người thầy số vẫn có một vị trí rất quan trọng và trong tâm thức của nhiều thế hệ nếu biết làm chủ số.

Theo khảo sát TALIS 2024 của OECD, có 64% giáo viên Việt Nam được khảo sát cho biết đã sử dụng AI trong công việc, cao hơn mức trung bình OECD là 36%.

Đáng chú ý, 95% trong nhóm giáo viên Việt Nam đã sử dụng AI cho biết họ dùng công nghệ này để xây dựng kế hoạch bài dạy hoặc hoạt động học tập. Bên cạnh đó, 37% giáo viên làm việc tại các trường có ít nhất một tiết học trực tuyến hoặc kết hợp trong tháng trước thời điểm khảo sát.

Những số liệu này cho thấy công nghệ không còn là một xu hướng xa lạ, mà đã hiện diện trong thực tiễn nghề nghiệp. Giáo viên có thêm công cụ để thiết kế bài học, tìm kiếm học liệu, tổ chức hoạt động và hỗ trợ người học.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng sử dụng công nghệ nhiều hơn không mặc nhiên đồng nghĩa với dạy học tốt hơn. Một bài giảng có hình ảnh đẹp, nhiều hiệu ứng hay được hỗ trợ bởi AI vẫn có thể thiếu chiều sâu nếu không tạo ra sự hiểu biết và tiến bộ thực sự ở người học.

Công nghệ làm thay đổi cách dạy và cách học, giáo dục không chỉ thay đổi phương tiện mà còn phải thay đổi tư duy và phương thức tổ chức hoạt động học tập. Người học không còn chỉ tiếp nhận tri thức từ thầy cô, mà có thể chủ động tìm kiếm, khám phá, kết nối và kiến tạo hiểu biết từ nhiều nguồn khác nhau.

Người thầy cũng không thể chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức, mà cần trở thành người định hướng, tổ chức, khơi gợi tư duy và giúp học sinh biết lựa chọn, kiểm chứng, vận dụng tri thức. Công nghệ có thể làm mới cách học, nhưng chất lượng giáo dục vẫn phụ thuộc vào chiều sâu sư phạm và giá trị con người.

Người thầy cần thay đổi, nhưng không đánh mất bản sắc nghề nghiệp

Trong bối cảnh số, giáo viên không thể chỉ dừng lại ở vai trò truyền đạt kiến thức. Người thầy cần chuyển mạnh sang vai trò thiết kế môi trường học tập, tổ chức hoạt động nhận thức, hướng dẫn khai thác thông tin, phát triển tư duy phản biện và hỗ trợ người học tự kiến tạo tri thức.

Người thầy số cần biết đổi mới để thích ứng với thời đại, nhưng không vì thế mà đánh mất bản sắc nghề nghiệp. Công nghệ có thể thay đổi cách truyền đạt tri thức, nhưng không thể thay thế tình yêu thương, trách nhiệm, sự công bằng và khả năng cảm nhận những nhu cầu tinh tế của người học.

Làm chủ công nghệ nhưng không lệ thuộc vào công nghệ; đổi mới phương pháp nhưng không đánh mất giá trị sư phạm; đó chính là bản lĩnh của người thầy trong kỷ nguyên số.

Một học sinh có thể hỏi AI để giải một bài toán, viết một đoạn văn hoặc tìm hiểu một vấn đề khoa học. Nhưng em có thực sự hiểu vấn đề không? Có biết kiểm chứng thông tin không? Có nhận ra những giới hạn và sai lệch trong câu trả lời không? Có biết vận dụng kiến thức vào một tình huống thực tế không? Đây chính là những câu hỏi mà người thầy cần quan tâm nhiều hơn.

Một học sinh nộp bài viết rất trôi chảy, lập luận khá chặt chẽ và sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên môn. Cô H. nhận thấy bài làm tốt hơn hẳn những lần trước nên hỏi em về một luận điểm quan trọng. Em lúng túng, không thể giải thích vì sao mình lựa chọn cách lập luận ấy. Khi được hỏi có sử dụng AI hay không, em thừa nhận đã nhờ công cụ viết gần như toàn bộ…

Câu chuyện cần mở cách ứng xử cho mỗi người nhưng điều đáng suy nghĩ không phải là học sinh đã sử dụng AI, mà là quá trình học tập đã bị thay thế bằng việc tạo ra một sản phẩm có vẻ hoàn chỉnh.

Nếu giáo viên chỉ đánh giá kết quả cuối cùng, chúng ta có thể nhầm lẫn giữa năng lực thực sự và sản phẩm được tạo ra bởi công nghệ. Vì vậy, người thầy cần đổi mới cách đánh giá, chú trọng quá trình tư duy, khả năng giải thích, vận dụng và bảo vệ quan điểm của người học.

Có thể khẳng định có những giá trị nghề giáo không thể được thay thế bằng thuật toán. Đó là sự thấu cảm trước một học sinh đang gặp khó khăn, khả năng nhận ra những thay đổi trong tâm trạng, sự kiên nhẫn với một em học chậm và niềm tin vào khả năng tiến bộ của mỗi cá nhân và khả năng chạm đến trái tim và ý chí của mỗi học trò.

Công nghệ có thể đưa ra một câu trả lời, nhưng người thầy cần giúp học sinh hiểu điều gì đúng, điều gì có ý nghĩa và vì sao cần sống có trách nhiệm. Công nghệ có thể giúp truyền tải tri thức, nhưng chỉ người thầy bằng trí tuệ, nhân cách và trái tim mới có thể khơi dậy khát vọng, nuôi dưỡng niềm tin và dẫn dắt một con người trưởng thành.

Những năng lực mới và áp lực mới của nghề giáo

Sự thay đổi của bối cảnh số đòi hỏi giáo viên phát triển một hệ thống năng lực toàn diện hơn. Trước hết là năng lực số và năng lực AI, bao gồm khả năng lựa chọn công cụ, thiết kế hoạt động học tập, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu và sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Giáo viên không nhất thiết phải trở thành chuyên gia công nghệ, nhưng phải đủ hiểu biết để không lệ thuộc vào công nghệ và không bị công nghệ dẫn dắt.

Thứ hai là năng lực sư phạm trong môi trường số. Biết sử dụng một ứng dụng chưa đồng nghĩa với biết tổ chức dạy học bằng ứng dụng ấy. Điều quan trọng là giáo viên phải xác định được công nghệ phục vụ mục tiêu nào, hỗ trợ hoạt động nhận thức nào và tạo ra giá trị gia tăng gì cho người học.

Thứ ba là năng lực đánh giá và phát triển tư duy. Khi AI có thể tạo ra nhiều sản phẩm học tập, giáo viên càng phải chú trọng đánh giá năng lực thực chất, khả năng sáng tạo, giải quyết vấn đề, giao tiếp và hợp tác.

Thứ tư là năng lực tâm lý - giáo dục. Người thầy cần hiểu sự phát triển cảm xúc, những áp lực tâm lý, nguy cơ lệ thuộc thiết bị và những khó khăn trong quan hệ xã hội của học sinh. Trong một thế giới kết nối liên tục, khả năng giúp học sinh hiểu bản thân, điều chỉnh cảm xúc và xây dựng quan hệ tích cực càng trở nên quan trọng.

Cô M. nhận thấy một học sinh trước đây nhanh nhẹn, linh hoạt, thường xuyên phát biểu nhưng gần đây trở nên ít nói, ngại giao tiếp và thường có dấu hiệu mệt mỏi. Thay vì chỉ nhắc nhở em tập trung học tập, cô dành thời gian trò chuyện, tìm hiểu những thay đổi trong sinh hoạt và áp lực mà em đang trải qua. Qua đó, cô phát hiện em đang gặp khó khăn trong các mối quan hệ trực tuyến.

Sự quan tâm đúng lúc giúp em có cơ hội chia sẻ và nhận được hỗ trợ phù hợp. Nhìn nụ cười trở lại trên môi, sự tự tin quay trở về và cánh tay xung phong phát biểu cùng với ánh mắt trong veo, cô cảm thấy mình hạnh phúc. Bởi đó là sự tương tác mang đến một cơ hội, một sự thay đổi, một tương lai…

Đôi khi, giá trị lớn nhất của người thầy không nằm ở việc giải được một bài toán khó, mà ở khả năng nhận ra một học sinh đang cần được giúp đỡ.

Lẽ dĩ nhiên, cũng cần nhìn nhận công bằng rằng giáo viên đang phải đối diện với nhiều áp lực, như: Yêu cầu đổi mới liên tục, khối lượng công việc, trách nhiệm hành chính, sự thay đổi của chương trình và những đòi hỏi ngày càng cao từ xã hội. Không thể chỉ yêu cầu giáo viên thích ứng mà thiếu điều kiện về hạ tầng, thời gian, học liệu, đào tạo và cơ chế hỗ trợ. Đổi mới nghề giáo phải đi cùng đổi mới môi trường và điều kiện thực hiện nghề nghiệp.

Đổi mới nghề giáo phải bắt đầu từ tư duy phát triển con người

Điều quan trọng nhất trong bối cảnh số là phải xác định đúng mục tiêu của đổi mới giáo dục. Chúng ta không đưa công nghệ vào trường học chỉ để chứng minh sự hiện đại, cũng không sử dụng AI chỉ vì đó là xu thế. Mọi đổi mới cần được xem xét trên cơ sở câu hỏi: Người học có tiến bộ hơn không? Giáo viên có dạy học hiệu quả hơn không? Cơ hội tiếp cận giáo dục có công bằng hơn không? Chất lượng phát triển con người có được nâng lên không?

Muốn vậy, cần tạo điều kiện để giáo viên học tập suốt đời, được bồi dưỡng theo nhu cầu thực tế và có cơ hội chia sẻ kinh nghiệm. Nhà trường cần xây dựng văn hóa đổi mới, khuyến khích thử nghiệm có kiểm soát, tôn trọng sự khác biệt về năng lực và tốc độ thích ứng của giáo viên. Các cơ quan quản lý cũng cần giảm những yêu cầu hình thức, tăng hỗ trợ chuyên môn và đầu tư có trọng tâm vào hạ tầng số.

Đặc biệt, cần tránh hai thái cực: Hoặc quá lo ngại công nghệ đến mức từ chối những cơ hội đổi mới, hoặc quá kỳ vọng vào công nghệ đến mức xem nhẹ vai trò của con người. Người thầy cần làm chủ công nghệ nhưng không lệ thuộc công nghệ; biết tận dụng AI nhưng không giao phó tư duy cho AI; đổi mới phương pháp nhưng không đánh mất tình yêu thương và trách nhiệm nghề nghiệp.

Nghề giáo trong bối cảnh số không phải là nghề bị công nghệ thay thế, mà là nghề phải phát triển để làm tốt hơn sứ mệnh giáo dục con người. Công nghệ có thể giúp người thầy dạy nhanh hơn, có thêm công cụ và mở rộng không gian học tập, nhưng không thể thay thế trách nhiệm khơi dậy khát vọng, nuôi dưỡng nhân cách và đồng hành với sự trưởng thành của học sinh.

Bởi sau cùng, giá trị của một nền giáo dục không nằm ở việc trường học sở hữu bao nhiêu công nghệ hiện đại, mà ở việc tạo ra những con người có tri thức, năng lực, lòng nhân ái và trách nhiệm với cuộc sống. Đó cũng chính là giá trị bền vững nhất của nghề giáo trong mọi thời đại.

GS TS Huỳnh Văn Sơn

Nguồn GD&TĐ: https://giaoducthoidai.vn/nguoi-thay-so-thay-doi-de-thich-ung-vung-vang-de-dan-dat-post799690.html