Bổ nhiệm GS, PGS không chờ đợt, mở rộng cạnh tranh tìm người tài
Dự thảo quy định bổ nhiệm GS, PGS được kỳ vọng mở rộng quyền tự chủ, tạo cơ chế cạnh tranh để trường ĐH thu hút nhân lực học thuật chất lượng cao. GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ, Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển Nhân lực, chia sẻ về những đổi mới này và yêu cầu đặt ra trong quá trình triển khai.

GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ, Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển Nhân lực.
Quản trị nguồn nhân lực dựa trên nhu cầu phát triển, cạnh tranh chất lượng
- Dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư (GS, PGS) cho phép bổ nhiệm GS, PGS vào bất kỳ thời điểm nào trong năm, đồng thời cho phép ứng viên nộp hồ sơ tại nhiều trường. Theo GS, quy định này có ý nghĩa thế nào đối với quyền tự chủ và khả năng chủ động thu hút nhân tài của cơ sở giáo dục đại học?
GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ: Tôi cho rằng đây là một trong những thay đổi đáng chú ý nhất về phương thức tuyển chọn và sử dụng nguồn nhân lực học thuật cao của đất nước; bởi vì quy định này trong dự thảo sẽ giúp chuyển từ tư duy quản lý theo kỳ xét sang tư duy quản trị nguồn nhân lực dựa trên nhu cầu phát triển và cạnh tranh chất lượng.
Trong môi trường đại học hiện đại, nhu cầu thu hút chuyên gia không xuất hiện theo một thời điểm cố định. Một trường có thể cần nhà khoa học đầu ngành để mở ngành đào tạo mới, phát triển phòng thí nghiệm trọng điểm, xây dựng chương trình đào tạo tiến sĩ hoặc triển khai dự án nghiên cứu hợp tác quốc tế. Nếu phải chờ một đợt xét chung, cơ hội tiếp cận nhân tài có thể bị bỏ lỡ.
Việc chủ động bổ nhiệm trong năm giúp các cơ sở giáo dục đại học linh hoạt hơn trong tuyển chọn, đồng thời tạo điều kiện để các nhà khoa học lựa chọn môi trường phù hợp với định hướng nghiên cứu và phát triển nghề nghiệp của mình.
Tuy nhiên, theo tôi, ý nghĩa sâu xa hơn của cơ chế này là “chuyển từ cạnh tranh để có được người mang chức danh GS, PGS sang cạnh tranh để thu hút và phát huy năng lực của những nhà khoa học thực sự xuất sắc”. Một trường đại học không thể trở thành đại học nghiên cứu có uy tín chỉ bằng việc gia tăng số lượng GS, PGS.
Điều quyết định là những người được bổ nhiệm có tạo ra được tri thức mới, phát triển chương trình đào tạo chất lượng cao, hình thành nhóm nghiên cứu mạnh và đào tạo được thế hệ nhà khoa học kế cận hay không. Do đó, quyền tự chủ bổ nhiệm cần gắn chặt với chiến lược phát triển đội ngũ, chiến lược khoa học công nghệ và nhu cầu thực chất của từng cơ sở.
Tôi cũng đề xuất nghiên cứu cơ chế thu hút đặc biệt đối với các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế có thành tích nổi bật, nhất là những người có khả năng xây dựng nhóm nghiên cứu mới, phát triển ngành khoa học mũi nhọn hoặc chuyển giao công nghệ có giá trị. Cơ chế này cần bảo đảm chuẩn mực học thuật, đồng thời tạo sự linh hoạt phù hợp với những mô hình đào tạo và nghiên cứu khác nhau trên thế giới.
Cạnh tranh lành mạnh giữa các trường sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đại học khi các cơ sở không chỉ cạnh tranh bằng chế độ đãi ngộ mà còn bằng chất lượng môi trường nghiên cứu, quyền tự chủ học thuật, điều kiện làm việc và cơ hội cống hiến. Tự chủ đại học chỉ thực sự có ý nghĩa khi nhà trường có quyền lựa chọn người tài, có khả năng tạo điều kiện để người tài phát huy năng lực và có trách nhiệm đánh giá những đóng góp của họ.

GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ nhận chứng nhận bổ nhiệm chức danh giáo sư y khoa Trường Đại học Y khoa Penn State – Hoa Kỳ (top 50 thế giới).
Tái phân bổ nguồn lực tri thức, nâng cao hiệu quả sử dụng nhân tài
- Cơ chế cạnh tranh thường xuyên này sẽ tác động ra sao đến sự dịch chuyển đội ngũ GS, PGS, khả năng lựa chọn nhân lực chất lượng cao và sức hấp dẫn của các trường đại học?
GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ: Tôi cho rằng cơ chế này có thể tạo động lực tích cực cho sự dịch chuyển và phân bổ lại nguồn lực trí tuệ và học thuật cao của quốc gia, thu hút nguồn lực quốc tế trong hệ thống giáo dục đại học theo tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW; đặc biệt trong bối cảnh các trường đang đẩy mạnh tự chủ, phát triển nghiên cứu và hội nhập quốc tế.
Khi các cơ sở giáo dục đại học được chủ động tuyển chọn và bổ nhiệm, nhà khoa học có thêm cơ hội lựa chọn nơi làm việc phù hợp với chuyên môn, định hướng nghiên cứu và khát vọng phát triển của mình. Đồng thời, các trường cũng có điều kiện tìm kiếm những chuyên gia có năng lực đáp ứng các nhiệm vụ đào tạo và nghiên cứu cụ thể.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng sự dịch chuyển nhân lực học thuật không đơn thuần là chuyển từ trường này sang trường khác, mà còn là quá trình tái phân bổ nguồn lực tri thức nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nhân tài. Một nhà khoa học có thể phát huy năng lực tốt hơn khi được làm việc trong môi trường có cơ sở vật chất phù hợp, nhóm nghiên cứu mạnh, nguồn lực tài chính ổn định và cơ hội hợp tác quốc tế. Ngược lại, nếu chỉ thu hút bằng chức danh hoặc chế độ đãi ngộ mà thiếu điều kiện phát triển học thuật, rất khó tạo ra những đóng góp bền vững.
Từ kinh nghiệm của các nền giáo dục đại học phát triển trong khu vực, tôi cho rằng sức hấp dẫn của một trường đại học đối với nhà khoa học không chỉ nằm ở thu nhập mà còn ở văn hóa học thuật, quyền tự do nghiên cứu, sự minh bạch trong đánh giá, chất lượng đồng nghiệp và khả năng phát triển các ý tưởng khoa học mới. Đặc biệt, cần tránh tình trạng cạnh tranh hình thức, trong đó một số cơ sở tìm cách gia tăng số lượng GS, PGS nhằm cải thiện các chỉ số về đội ngũ, nhưng người được bổ nhiệm không thực sự tham gia giảng dạy, nghiên cứu hoặc hướng dẫn sau đại học.
Tôi đề nghị gắn việc bổ nhiệm với cam kết trách nhiệm và sản phẩm học thuật cụ thể, phù hợp với đặc thù ngành và điều kiện của cơ sở đào tạo. Có thể đánh giá kết quả theo chu kỳ ba đến năm năm, dựa trên chất lượng giảng dạy, nghiên cứu, đào tạo tiến sĩ, phát triển nhóm nghiên cứu và các đóng góp học thuật, xã hội.
Một vấn đề khác cần quan tâm là nguy cơ tập trung nhân lực chất lượng cao vào một số trường có điều kiện thuận lợi, trong khi các cơ sở tại địa phương, những ngành khoa học đặc thù hoặc lĩnh vực mới phát triển có thể gặp khó khăn trong thu hút nhân tài.
Vì vậy, chính sách cạnh tranh cần đi cùng với các giải pháp hỗ trợ phát triển đội ngũ, hợp tác liên trường, đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, chia sẻ phòng thí nghiệm và hình thành mạng lưới nghiên cứu liên ngành, liên vùng theo mô hình mạng lưới giáo dục đại học quốc gia hiện nay như là đại học vùng, đại học địa phương, thống nhất với mô hình quản trị quốc gia trung ương và chính quyền địa phương hai cấp.
Tôi cho rằng, giai đoạn sau khi triển khai cũng cần cân nhắc kỹ việc xác định số lượng chức danh tối đa tại mỗi cơ sở, tránh để những giới hạn mang tính cơ học trở thành rào cản đối với việc thu hút nhà khoa học xuất sắc hoặc phát triển các ngành mới. Vì mục tiêu cuối cùng của cạnh tranh không phải là trường nào có nhiều GS, PGS hơn, mà là trường nào tạo ra được nhiều giá trị tri thức hơn, đào tạo được nhân lực chất lượng cao hơn và đóng góp thiết thực hơn cho sự phát triển đất nước.

GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ nhận chứng nhận hoa chúc mừng từ Lãnh đạo UBND tỉnh Lâm Đồng (Lầm Đồng, tháng 4/2016).
Vấn đề có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả của cơ chế mới
- Khi được trao quyền chủ động lớn hơn trong tuyển chọn, các trường cần nâng cao trách nhiệm của hội đồng bổ nhiệm và thiết lập cơ chế giám sát như thế nào để bảo đảm đánh giá khách quan, minh bạch, lựa chọn đúng người tài?
GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ: Đây là vấn đề có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả của cơ chế mới. Tôi cho rằng, quyền tự chủ càng lớn thì trách nhiệm giải trình càng phải cao, và tiêu chuẩn học thuật càng phải được bảo đảm nghiêm túc. Sau khi dự thảo Thông tư được góp ý và hoàn chỉnh sẽ xác lập một hệ thống tiêu chuẩn quốc gia thống nhất về nguyên tắc, đồng thời cho phép các cơ sở giáo dục đại học xây dựng tiêu chí cụ thể phù hợp với sứ mạng và đặc thù chuyên ngành, nhưng không được thấp hơn chuẩn chung.
Thứ nhất, đối với ứng viên GS, PGS, tôi đề xuất việc đánh giá phải kết hợp ba thành tố: tiêu chuẩn bắt buộc về năng lực và liêm chính học thuật; hệ thống minh chứng định lượng được chuẩn hóa; và đánh giá định tính thông qua phản biện chuyên môn độc lập.
Đối với công bố khoa học, cần kiểm chứng dữ liệu từ những cơ sở thư mục có uy tín, phân tích chất lượng công trình, vai trò tác giả và ảnh hưởng trích dẫn theo từng lĩnh vực. Không nên đồng nhất chất lượng của nhà khoa học với số lượng bài báo, chỉ số h-index hoặc hệ số ảnh hưởng của tạp chí.
Đặc biệt, tôi đề nghị mỗi ứng viên lựa chọn một số công trình khoa học tiêu biểu để được thẩm định sâu, làm rõ ba nội dung: công trình có đóng góp mới gì cho tri thức; vai trò thực chất của ứng viên trong công trình; và kết quả nghiên cứu đã được cộng đồng khoa học hoặc thực tiễn sử dụng như thế nào.
Đối với giáo sư, việc đánh giá cần vượt ra ngoài thành tích cá nhân để xem xét năng lực dẫn dắt khoa học, phát triển nhóm nghiên cứu, xây dựng mạng lưới hợp tác và đào tạo những nhà khoa học có khả năng nghiên cứu độc lập.
Bên cạnh đó, cần bổ sung hồ sơ phát triển sự nghiệp khoa học để đánh giá quá trình nghiên cứu một cách liên tục, thay vì chỉ xem xét thành tích tại thời điểm nộp hồ sơ. Điều này giúp phân biệt những đóng góp khoa học bền vững với những thành tích được tích lũy trong thời gian ngắn nhưng chưa chứng minh được ảnh hưởng lâu dài.
Thứ hai, về Hội đồng bổ nhiệm chức danh GS, PGS. Hội đồng bổ nhiệm chức danh GS, PGS (theo đề xuất của Hội đồng khoa học và đào tạo; Điều 17 – Chương IV, Dự thảo Thông tư) phải có năng lực chuyên môn phù hợp, bảo đảm tính độc lập và kiểm soát chặt chẽ xung đột lợi ích.
Cần tăng cường sự tham gia của các chuyên gia ngoài cơ sở và phản biện quốc tế, đặc biệt đối với ứng viên giáo sư trong những lĩnh vực có hệ thống đánh giá quốc tế phát triển. Phản biện độc lập không nên chỉ dừng ở việc xác nhận ứng viên đủ hay không đủ điều kiện, mà phải đưa ra nhận xét có căn cứ về tính mới, chất lượng, đóng góp cá nhân và ảnh hưởng của các công trình tiêu biểu.
Thứ ba, quy trình tuyển chọn và bổ nhiệm chức danh GS, PGS. Quy trình tuyển chọn phải công khai, minh bạch và có khả năng kiểm chứng, hậu kiểm. Các cơ sở có thẩm quyền bổ nhiệm cần công bố vị trí tuyển chọn, tiêu chuẩn, phương pháp đánh giá, kết quả và căn cứ lựa chọn, đồng thời có cơ chế tiếp nhận, xử lý kiến nghị và bảo vệ quyền lợi chính đáng của ứng viên.
Tôi đặc biệt lưu ý việc kiểm soát liêm chính khoa học, bao gồm tính trung thực của dữ liệu, quyền tác giả, đạo đức nghiên cứu, xung đột lợi ích và trách nhiệm đối với các công trình đã công bố. Những vấn đề này phải được xác minh khách quan, dựa trên chứng cứ và quy trình phù hợp, tránh cả việc bỏ qua vi phạm lẫn suy đoán thiếu căn cứ.
Thứ tư, hồ sơ học thuật điện tử, số hóa các minh chứng và công khai. Tôi cho rằng trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ quốc gia và đổi mới quản trị giáo dục và đào tạo, cần phát triển hệ thống hồ sơ học thuật điện tử có thể kiểm chứng, kết nối thông tin về công bố khoa học, trích dẫn, đào tạo sau đại học, sách, sáng chế và hoạt động giảng dạy. Đây sẽ là công cụ quan trọng giúp giảm thủ tục hành chính, hạn chế sai lệch dữ liệu và hỗ trợ hậu kiểm.
Thứ năm, cần có cơ chế đánh giá sau bổ nhiệm. GS, PGS phải được giao nhiệm vụ phù hợp với chức danh và được đánh giá định kỳ về kết quả thực hiện. Tuy nhiên, việc đánh giá phải tôn trọng đặc thù nghiên cứu dài hạn, không tạo áp lực chạy theo số lượng bài báo hằng năm hoặc những chỉ tiêu hình thức.
- Xin cảm ơn GS!
Dự thảo lần này mở ra cơ hội quan trọng để đổi mới căn bản cơ chế tuyển chọn, bổ nhiệm và sử dụng đội ngũ GS, PGS của Việt Nam. Nếu được hoàn thiện trên cơ sở khoa học, tham khảo kinh nghiệm quốc tế và triển khai minh bạch, cơ chế mới có thể góp phần xây dựng đội ngũ học giả có uy tín, thúc đẩy hình thành những nhóm nghiên cứu mạnh và nâng cao năng lực cạnh tranh của giáo dục đại học Việt Nam.
GS.TSKH.BS.Dương Quý Sỹ
