Người thầy trong thế giới trí tuệ nhân tạo: Thắp sáng văn chương, đánh thức cảm xúc

Thí sinh trong phòng thi môn Ngữ văn Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026. Ảnh minh họa: INT

Trong kỷ nguyên số, giáo viên Ngữ văn cần đổi mới phương pháp, khơi dậy tư duy phản biện và nuôi dưỡng tâm hồn học sinh.

Một buổi sáng tháng 10, như thường lệ, tôi kiểm tra phần chuẩn bị bài của học sinh lớp 9 trước khi vào bài đọc hiểu đoạn trích Kim Kiều gặp gỡ (Ngữ văn 9, tập 1). Một cảm giác vừa quen thuộc, vừa lạ lẫm xuất hiện trong tôi. Quen thuộc vì vẫn là những câu chữ lý giải cuộc gặp gỡ định mệnh trong tiết Thanh minh, ánh mắt giao hòa giữa Kim Trọng và Thúy Kiều, những dự cảm của Nguyễn Du về số phận nhân vật... Lạ lẫm bởi câu chữ mượt mà, những nhận định phê bình văn học sâu sắc, cô đúc, đôi khi vượt quá tư duy của lứa tuổi mười bốn, mười lăm.

Tôi tự hỏi, và có lẽ nhiều đồng nghiệp cũng từng trăn trở: Giữa thời đại mà chỉ cần một câu lệnh (prompt), ChatGPT hay các công cụ AI có thể tạo ra bài văn nghị luận đạt điểm 9, điểm 10 trong chưa đầy mười giây, bục giảng tri thức và ngọn lửa văn chương của người thầy còn đứng ở đâu?

“Công nghệ” trở thành người cộng sự của “tâm hồn”

Trong thế giới AI, kiến thức nền hay những dàn ý chi tiết không còn là đặc quyền của giáo viên hay sách tham khảo. AI có thể nhanh chóng tổng hợp những nét chính trong cuộc đời Nguyễn Du, liệt kê hoàn cảnh sáng tác bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ” của Thanh Hải, bài “Tinh thần yêu nước của nhân dân ta” của Hồ Chí Minh, hay phân tích các biện pháp nghệ thuật trong một đoạn thơ…

Vậy năng lực cốt lõi của một giáo viên Ngữ văn hiện đại nằm ở đâu? Theo tôi, trước hết là năng lực hướng dẫn tư duy phản biện và năng lực số trong dạy học. Thầy cô không còn là “vùng chứa kiến thức”, người truyền thụ một chiều, mà trở thành người hướng dẫn, khơi gợi để học sinh biết đối thoại, thậm chí phản biện chính những sản phẩm do AI tạo ra.

Đánh thức sự tinh tế từ sự trống vắng cảm xúc của AI trong tác phẩm văn học

Để làm rõ điều này, tôi đã thử nghiệm qua nhiều tiết học, trong đó có bài Kim Kiều gặp gỡ (trích Truyện Kiều của Nguyễn Du, SGK Ngữ văn 9, tập 1, tr. 66-68). Với phương pháp dạy học quen thuộc, giáo viên thường cung cấp thông tin về tác giả, tác phẩm, đoạn trích và các luận điểm về cuộc kỳ ngộ đầu xuân giữa Thúy Kiều và Kim Trọng.

Khi học sinh sử dụng AI hỗ trợ, công cụ này thường đưa ra câu trả lời chi tiết, từ việc liệt kê các yếu tố ngoại cảnh như tiết Thanh minh, ngày hội đạp thanh đến phân tích chân dung Kim Trọng và khoảnh khắc gặp gỡ giữa “Người quốc sắc, kẻ thiên tài”.

Tuy nhiên, AI thường bỏ qua hoặc chỉ phân tích sơ lược những chuyển biến tinh tế trong tâm lý nhân vật, thể hiện qua sự lưu luyến, bịn rịn giữa “Khách đà lên ngựa người còn nghé theo”, tâm trạng Thúy Kiều khi “Xăm xăm băng lối vườn khuya một mình”, hay khoảnh khắc giao hòa không lời giữa Kim Trọng và Thúy Kiều: “Ngượng cùng hồn lại ngẩn ngơ/ Non non nước nước hững hờ đài trang”.

Trong tiết học, tôi giao cho học sinh một thử thách: “Hãy yêu cầu AI đóng vai Thúy Kiều và viết một đoạn nhật ký ghi lại nội tâm ngay sau phút giây gặp Kim Trọng trong buổi du xuân”. Sau khi đọc kết quả do AI tạo ra, tôi đặt học sinh vào vị trí những nhà phê bình văn học nhí, cùng đánh giá: AI đã bỏ sót điều gì?

Học sinh nhận ra đoạn văn do AI tạo ra thường quá “lý trí”, diễn đạt trôi chảy nhưng thiếu sự “bẽn lẽn”, thiếu ánh mắt Kiều dõi theo dáng Kim Trọng lên ngựa, như muốn lưu giữ hình ảnh ấy khi hai người “tình trong như đã mặt ngoài còn e”. Đó là nét tinh tế trong tâm lý nhân vật, mang đậm phong vị phương Đông và thể hiện ngòi bút tài hoa của Nguyễn Du.

AI có thể phân tích đúng từ ngữ miêu tả ngoại hình hay khung cảnh, nhưng khó tái hiện trọn vẹn thần thái của nỗi xốn xang, sự tinh tế trong nhịp đập thổn thức của một mối tình gắn với bi kịch “tài mệnh tương đố”.

Qua đó, học sinh nhận ra rằng AI có thể mô phỏng cách diễn đạt dựa trên từ khóa, nhưng sự rung cảm trước một ánh mắt, sự giao hòa giữa cõi tâm linh và đời thực trong thơ Nguyễn Du đòi hỏi con người phải tự trải nghiệm và thấu cảm. Công nghệ lúc này trở thành tấm gương phản chiếu, giúp học sinh nhận thức sâu sắc hơn giá trị đích thực của nghệ thuật ngôn từ.

Dạy cách đặt câu hỏi và phản biện thay vì chỉ tiếp nhận thụ động

Trong một thế giới mà câu trả lời luôn có sẵn sau một cú nhấp chuột, kỹ năng quan trọng của học sinh không chỉ là ghi nhớ câu trả lời, mà còn là biết đặt câu hỏi đúng và kiểm chứng thông tin. Giáo viên hướng dẫn học sinh kiểm chứng tính xác thực, phát hiện thông tin sai lệch trong các văn bản do AI tạo ra.

Chẳng hạn, khi được yêu cầu bàn về vấn đề “vô cảm trong giới trẻ”, AI thường đưa ra những nhận định chung chung, có phần lên án hoặc áp đặt. Giáo viên có thể yêu cầu học sinh đóng vai “biên tập viên khắt khe”, phản biện lại AI bằng những câu hỏi như: “Dẫn chứng này thiếu tính xác thực. Chúng ta cần thay bằng những câu chuyện thực tế về lòng trắc ẩn của giới trẻ trong các hoạt động thiện nguyện mà các em đã trải nghiệm”.

Phương pháp này giúp học sinh chuyển từ tiếp thu bị động sang chủ động sáng tạo, vận dụng tư duy phản biện và cảm xúc chân thực để phát hiện vấn đề. Công nghệ lúc này thực sự trở thành trợ lý đắc lực, thay vì kìm hãm năng lực tư duy của các em.

Cô Dương Thị Huyên có nhiều bài viết tâm huyết đăng trên Báo Giáo dục và Thời đại. Ảnh: TG

Giữ cho lớp học không thành “phòng máy”

Mối nguy cơ trong kỷ nguyên số hóa giáo dục là khi mọi thứ đều có thể tra cứu và tối ưu hóa bằng thuật toán, lớp học dễ trở thành cỗ máy chạy theo điểm số, nơi học sinh học văn chỉ để đáp ứng các tiêu chí chấm thi. Lúc này, đạo đức và trách nhiệm của người giáo viên dạy văn là gìn giữ những rung cảm tinh tế của tâm hồn, giúp học sinh nhận ra cái đẹp ngay cả ở những nơi tưởng chừng không có cái đẹp.

Tôi đã thực hiện điều này qua thực tiễn giảng dạy, trong đó có các tiết học văn bản chính luận “Tinh thần yêu nước của nhân dân ta” (SGK Ngữ văn 8, tập 1). Năm 1951, giữa những năm tháng kháng chiến chống Pháp gian khổ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết tác phẩm chính luận kinh điển này.

Khi giảng dạy văn bản trong kỷ nguyên số, thách thức lớn nhất với giáo viên là làm sao để học sinh không xem đây chỉ là bài văn mẫu “khuôn vàng thước ngọc” cần học thuộc lòng, mà thực sự cảm nhận được sức sống và hơi thở nóng hổi của lịch sử. Tôi đã thử nghiệm một hoạt động đối thoại trực tiếp giữa học sinh, giáo viên và AI ngay trên lớp:

1. Thử thách đặt ra cho AI: Tôi yêu cầu học sinh nhập câu lệnh (prompt) vào ChatGPT: “Hãy viết một đoạn văn nghị luận xã hội khoảng 200 chữ nêu suy nghĩ về lòng yêu nước của người Việt Nam trong thời đại mới”. Chỉ chưa đầy 5 giây, màn hình máy chiếu hiện lên một đoạn văn trôi chảy, sử dụng những từ ngữ hiện đại như “hội nhập quốc tế”, “chuyển đổi số”, “giữ gìn bản sắc”, với cấu trúc lập luận rành mạch.

2. Cuộc “soi chiếu” của học sinh: Tôi đặt câu hỏi cho cả lớp: “So với cách Bác Hồ mở đầu bài viết: ‘Lòng yêu nước nồng nàn là một truyền thống quý báu của ta. Từ xưa đến nay, mỗi khi nước nhà bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ...’, đoạn văn của AI khác gì với cách viết của Bác Hồ?”

Học sinh bắt đầu thảo luận, đối chiếu và nhận ra những điều thú vị.

Về tư duy cấu trúc, AI có thể viết trôi chảy về lòng yêu nước nói chung. Nhưng bài viết của Bác Hồ không bắt đầu bằng những khái niệm trừu tượng mà đi thẳng vào thực tiễn sinh động của lịch sử dân tộc, với hình ảnh so sánh độc đáo lòng yêu nước như “một làn sóng”.

Về sức nặng biểu cảm, AI có thể phân tích các luận điểm một cách lý trí, nhưng khó tái hiện giọng văn hùng hồn, dứt khoát và sức mạnh của câu viết “nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước”. Bởi văn chính luận của Hồ Chí Minh không chỉ là kết quả của việc tổng hợp dữ liệu, mà còn được viết bằng trải nghiệm lịch sử, trách nhiệm cứu nước và niềm tin vào sức mạnh nhân dân, bằng trái tim của một vị lãnh tụ luôn trăn trở vì vận mệnh dân tộc.

Qua bài học này, học sinh nhận ra một điều mà không cỗ máy nào có thể thay thế: AI có thể giúp tìm kiếm từ ngữ nhanh hơn, xây dựng bài viết đúng chủ đề, nhưng cảm xúc chân thực, lòng tự hào dân tộc và nhiệt huyết của người cầm bút chỉ có thể được truyền tải bằng sự rung động của con người.

Có thể nói, trách nhiệm của giáo viên dạy văn trong thế giới AI không phải là cạnh tranh tốc độ với máy móc, mà là đánh thức lòng trắc ẩn và sự rung cảm thẩm mỹ qua những trang sử được tái hiện bằng ngôn từ. Tôi kể cho học sinh nghe về những năm tháng gian lao của cuộc kháng chiến chống Pháp, về tấm lòng của vị lãnh tụ kính yêu khi viết áng văn ấy.

Tôi dùng chính tâm huyết và sự nhiệt thành của mình để chạm đến trái tim học trò. Một đoạn văn do AI viết có thể đạt điểm cao, nhưng giọt nước mắt khi đọc về sự hy sinh của cha ông hay ý thức trách nhiệm với đất nước được khơi dậy từ bài học của Bác Hồ mới là những giá trị không dòng lệnh hay cú nhấp chuột nào có thể lập trình.

Giờ học môn Ngữ văn tại Trường THPT Nghi Lộc 3 (Nghệ An). Ảnh minh họa: INT

Chuyển mình cùng thời đại

Để ngọn lửa văn chương không mai một trước làn sóng công nghệ, phương pháp dạy học Ngữ văn trong kỷ nguyên AI cần chuyển mạnh từ mô hình truyền thụ đơn thuần sang đối thoại, tranh biện, trải nghiệm và vận dụng linh hoạt nhiều phương pháp.

1. Tích hợp công nghệ vào sáng tạo sản phẩm nghệ thuật: Thay vì chỉ giao bài tập truyền thống, giáo viên khuyến khích học sinh thực hiện các dự án đa phương tiện như sản xuất podcast cảm thụ văn học, dựng video ngắn tái hiện tác phẩm hoặc thiết kế sách ảnh kỹ thuật số. Học sinh có thể sử dụng AI hỗ trợ biên tập kịch bản, tạo hình ảnh minh họa, nhưng những yếu tố cốt lõi như giọng đọc truyền cảm, góc nhìn nhân văn và sự thấu cảm sâu sắc phải xuất phát từ chính tâm hồn các em.

2. Xây dựng môi trường tranh biện: Khi tiếp cận những tác phẩm văn học giàu tính mở hoặc các vấn đề xã hội phức tạp, giáo viên gợi mở để học sinh sử dụng AI như một “đối thủ giả định”. Các em thu thập những góc nhìn trái chiều từ AI, sau đó tranh biện trước lớp để bảo vệ chính kiến của mình. Qua đó, học sinh rèn luyện tư duy độc lập, không dễ dàng chấp nhận những câu trả lời có sẵn trên không gian mạng.

Đã có lúc tôi băn khoăn tự hỏi: “Liệu giáo viên Văn có bị thay thế?”. Câu trả lời nằm ở chính sứ mệnh mà bao thế hệ thầy cô đã lựa chọn. AI có thể xử lý hàng tỷ dữ liệu ngữ pháp, nhưng có thể không biết buồn trước nỗi đau của Thúy Kiều lưu lạc, không đau đáu ân tình với “bờ tre khóm trúc” của quê hương, cũng không thể thấu cảm trọn vẹn sức “sôi nổi” của dòng máu yêu nước trong thơ văn Nguyễn Trãi, thơ ca Hồ Chí Minh. Ngữ văn không chỉ là những quy tắc ngữ pháp hay cấu trúc bài văn nghị luận, mà còn là hành trình khám phá bản thể trong mỗi chúng ta.

Chừng nào học sinh còn cần một ánh mắt thấu cảm để sẻ chia những băn khoăn của tuổi trẻ, cần một bàn tay dẫn dắt để không lạc lối giữa rừng thông tin, chừng đó bục giảng của người giáo viên nói chung và giáo viên dạy văn nói riêng vẫn giữ nguyên giá trị. Giữa thế giới AI lạnh lùng, nơi mọi thứ hướng đến tối ưu hóa, tình thầy trò và sức mạnh của văn chương nhân văn vẫn là cội nguồn nuôi dưỡng sự sống, tình yêu và những thức tỉnh sâu sắc trong mỗi con người.