Phát hiện độc đáo của tiến sĩ Nhật Bản về tư duy in ấn kinh Phật tại Việt Nam
Nghiên cứu của tiến sĩ Nhật Bản hé lộ những góc nhìn bất ngờ về lịch sử in ấn kinh Phật tại Việt Nam thời cận đại. Không chỉ tiếp nhận thụ động, các danh tăng Việt Nam đã có sự chủ động, sáng tạo đặc sắc trong tư duy hiệu đính kinh điển.
Hòa thượng Phúc Điền và những kết nối văn hóa Đông Á
Nghiên cứu lịch sử tư tưởng tôn giáo Đông Á, TS. Miyajima Junko (Viện Nghiên cứu học thuật Đông Tây, Đại học Kansai, Nhật Bản) đã dành nhiều tâm huyết tìm hiểu quá trình khắc in, xuất bản và lưu hành kinh Phật tại Việt Nam, đặc biệt là miền Bắc, từ sau thời Hậu Lê.
Bằng việc đọc và phân tích kỹ lưỡng các lời tựa, lời bạt và danh sách công đức trên các bản khắc gỗ, nữ tiến sĩ đã khai thác những manh mối quan trọng để làm rõ đặc trưng tôn giáo bản địa, khám phá nhiều dấu ấn lịch sử độc đáo.
TS. Miyajima Junko - Viện Nghiên cứu học thuật Đông Tây, Đại học Kansai, Nhật Bản. Ảnh: Bình Minh
Một trong những danh tăng được nhà nghiên cứu Nhật Bản đặc biệt chú ý là Hòa thượng Phúc Điền (1784-1863, hiệu An Thiền), người giữ vai trò lãnh đạo cộng đồng Phật giáo miền Bắc thời đầu nhà Nguyễn. Không chỉ có nhiều đóng góp trong việc trùng tu, xây dựng chùa chiền và đào tạo tăng sĩ, Hòa thượng Phúc Điền còn dành nhiều tâm huyết cho hoạt động biên soạn, dịch thuật và xuất bản kinh điển.
Hoạt động khắc ván in kinh của Hòa thượng Phúc Điền được duy trì trong sự liên kết chặt chẽ giữa 7 sơn môn lớn tại miền Bắc, tạo nên một mạng lưới khắc ván in kinh rất sôi động.
Thạc sĩ Nguyễn Đình Hưng (Viện Triết học)
Bên cạnh việc dịch các bộ kinh chữ Hán sang chữ Nôm, Hòa thượng Phúc Điền đã đứng ra biên soạn và xuất bản nhiều tác phẩm về lịch sử Phật giáo như: Thiền uyển tập anh (ghi chép tiểu sử các nhà sư từ thời Bắc thuộc đến thời Lý), Thiền uyển kế đăng lục (tiểu sử các nhà sư đến đầu thế kỷ 18 dưới thời Hậu Lê), Đại Nam Thiền uyển truyền đăng lục (tác phẩm do Ngài tự biên soạn về thời đại của mình), Phật tổ thống kỷ (lịch sử Phật giáo từ Ấn Độ đến triều Tống ở Trung Quốc)...
"Thông qua hệ thống tác phẩm này, Hòa thượng Phúc Điền đã nỗ lực dựng lên một bức tranh toàn diện và liên tục về dòng chảy Phật giáo: từ Ấn Độ sang Trung Quốc, từ Trung Quốc đến Việt Nam, kết nối liền mạch từ quá khứ tới hiện tại", TS. Miyajima Junko nhận định.
Tổ sư Thích Thanh Hanh với tư duy hiệu đính kinh Phật kinh điển độc lập
Bước sang giai đoạn chuyển tiếp từ trung đại sang cận đại, hoạt động ấn hành kinh Phật tiếp tục chứng kiến bước tiến vượt bậc gắn liền với Hòa thượng Thích Thanh Hanh (1840-1936).
Hòa thượng Thích Thanh Hanh sinh tại Thanh Trì (Hà Nội), sau khi xuất gia đã gắn bó với chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Giang cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh), trở thành Tổ sư chùa Vĩnh Nghiêm và đảm nhiệm vị trí Thiền gia Pháp chủ của Bắc Kỳ Phật giáo hội từ năm 1934.
Với tâm nguyện chấn hưng Phật giáo, Ngài đặc biệt tập trung khắc in những bộ kinh sách chưa từng được xuất bản tại Việt Nam, nhất là các thư tịch liên quan đến giới luật.
Một số bộ kinh sách bằng chữ Hán đang được lưu giữ tại thư viện của Viện Trần Nhân Tông ở Xuân Phương, Hà Nội. (Ảnh: Bình Minh)
Phát hiện thú vị của TS. Miyajima Junko chỉ ra rằng, Tổ Thanh Hanh đã tiếp cận bộ Đại Tạng Kinh được in bằng kỹ thuật sử dụng con chữ kim loại do Nhật Bản xuất bản, vốn được Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO) nhập về Hà Nội từ đầu thế kỷ 20. Đây là bộ Đại Tạng Kinh vô cùng quý giá mà ngay tại Nhật Bản hiện nay cũng còn lưu giữ rất ít.
Nhận thấy giá trị đặc biệt của nguồn tư liệu này, Tổ Thanh Hanh đã dùng bộ Đại Tạng Kinh Nhật Bản làm văn bản gốc để ấn hành các kinh điển quan trọng như Tùy cơ yết ma, Nam Hải ký quy nội pháp truyện.
Cách làm sáng tạo của Hòa thượng Thích Thanh Hanh thể hiện tư duy hiệu đính độc lập, tinh tế và tinh thần chủ động tiếp nhận văn hóa của các tăng sĩ Việt Nam.
Đáng chú ý, Ngài không sao chép thụ động mà tiến hành hiệu đính độc lập bằng cách so sánh với các bản kinh sách của Trung Quốc, đồng thời khéo léo trích dẫn quan điểm của học giả Phật học Trung Quốc đương đại Âu Dương Tiệm (1871-1943) trong lời tựa.
Ngài cũng là người trực tiếp lãnh đạo phong trào in ấn Đại Tạng Kinh tại Việt Nam suốt giai đoạn 1920-1936.
Đặc biệt, trong bối cảnh phong trào chấn hưng Phật giáo đầu thế kỷ 20 chuyển dịch mạnh mẽ sang sử dụng chữ quốc ngữ, Tổ Thanh Hanh vẫn kiên trì cho khắc in và lưu hành các bộ kinh bằng chữ Hán. Sự kiên định này nhằm bảo tồn tri thức nguyên bản và duy trì nhịp cầu giao lưu văn hóa chữ Hán trong khu vực Đông Á.
Công trình nghiên cứu của Tiến sĩ Miyajima Junko cho thấy, các danh tăng Việt Nam như Hòa thượng Phúc Điền và Tổ Thích Thanh Hanh không chỉ là những người tiếp nhận tôn giáo đơn thuần, mà là những nhà trí thức chủ động, sáng tạo, đóng góp quan trọng vào sự truyền thừa và phát triển của Phật giáo khu vực Đông Á.