Người trẻ và cuộc giằng co trong nền kinh tế Gig

Ảnh minh họa

Xu hướng hấp dẫn nhưng không ít chông chênh

"Có những ngày em vừa làm việc, vừa tự hỏi liệu mình có đang đi đúng hướng không?", Nguyễn Minh Anh (22 tuổi), một freelancer (người làm việc tự do) tại Hà Nội chia sẻ. Không văn phòng cố định, không giờ giấc ràng buộc, Minh Anh là trường hợp khá điển hình của một bộ phận Gen Z đang lựa chọn làm việc trong nền kinh tế Gig - nền kinh tế mà trong đó mọi người thường làm việc bán thời gian hoặc tạm thời, còn các công ty có xu hướng thuê những người làm việc độc lập và tự do thay vì nhân viên toàn thời gian.

Theo Minh Anh, điều khác biệt lớn nhất giữa thế hệ của cô và thế hệ trước chính là tư duy về công việc. Không còn đặt nặng yếu tố ổn định ngay từ đầu, nhiều bạn trẻ sẵn sàng thử sức ở nhiều lĩnh vực, làm nhiều công việc khác nhau để tìm ra hướng đi phù hợp.

"Có tháng em kiếm được thu nhập khá tốt nhưng cũng có tháng gần như không có dự án. Bù lại, em được làm công việc mình thích, chủ động thời gian, không bị bó buộc trong một không gian cố định", Minh Anh chia sẻ.

Với cô, sự linh hoạt chính là sức hút lớn nhất của mô hình này. Một chiếc laptop, một góc quán cà phê hay căn phòng nhỏ cũng có thể trở thành "văn phòng". Công việc không còn gắn với địa điểm cụ thể, mà gắn với năng lực và khả năng kết nối.

Thế nhưng, phía sau sự tự do ấy lại là không ít nỗi lo. Không hợp đồng dài hạn, không bảo hiểm, không lộ trình rõ ràng, những điều vốn được xem là "điểm tựa" của một công việc truyền thống lại trở thành khoảng trống trong hành trình của nhiều freelancer.

"Nhiều lúc em cũng lo cho tương lai 3-5 năm tới. Nếu cứ làm tự do như vậy, mình có tích lũy được gì không? Có đủ ổn định để lập gia đình hay không? Đó là những câu hỏi mà không phải lúc nào em cũng trả lời được", Minh Anh bộc bạch.

Nếu Minh Anh đại diện cho nhóm lao động trí thức làm việc tự do thì Hoàng Tuấn Kiệt (24 tuổi) lại là hình ảnh của những người trẻ "đa nhiệm" trong nền kinh tế Gig.

Từng làm nhân viên văn phòng nhưng cảm thấy gò bó, Kiệt quyết định nghỉ việc để chuyển sang chạy ship và bán hàng online. Với anh, đây là cách để vừa chủ động thời gian, vừa có thể tăng thu nhập bằng nhiều nguồn khác nhau.

"Ở Hà Nội, nhiều bạn như em không chỉ làm một việc. Em vừa chạy ship, vừa bán hàng online. Nếu chăm chỉ thì thu nhập cũng ổn, thậm chí có tháng còn cao hơn làm văn phòng", Kiệt chia sẻ.

Điều khiến Kiệt gắn bó với công việc tự do không chỉ là tiền bạc mà còn là cảm giác được làm chủ cuộc sống. Không cần xin phép để nghỉ, không bị áp lực bởi những quy định cứng nhắc, anh có thể linh hoạt sắp xếp công việc theo nhu cầu cá nhân.

Nhưng cái giá của sự linh hoạt ấy cũng không hề nhỏ. "Có những hôm trời mưa mình vẫn phải đi giao hàng, vì nghỉ là không có tiền. Ốm cũng không dám nghỉ lâu. Nhiều lúc rất mệt nhưng mình không có lựa chọn khác", Kiệt nói.

Không chỉ áp lực về thể chất, người lao động tự do như Kiệt còn đối mặt với sự thiếu ổn định. Không hợp đồng, không bảo hiểm, không có sự bảo vệ từ hệ thống lao động truyền thống khiến họ dễ bị tổn thương trước những biến động.

"Đôi khi em cũng nghĩ, nếu có một công việc ổn định hơn thì sẽ đỡ lo nhưng rồi lại sợ mất đi sự tự do mà mình đang có", Kiệt trầm ngâm.

Sự giằng co giữa "tự do" và "ổn định" dường như đang trở thành tâm thế chung của không ít người trẻ trong nền kinh tế Gig. Họ không hoàn toàn muốn quay lại mô hình cũ, nhưng cũng chưa thực sự yên tâm với lựa chọn hiện tại.

Doanh nghiệp thích ứng: Linh hoạt nhưng phải kiểm soát

Ông Bùi Tuấn Việt, Giám đốc Công ty TNHH FEV VIETNAM MOBILITI END NEW ENERGY

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Bùi Tuấn Việt, Giám đốc Công ty TNHH FEV VIETNAM MOBILITI END NEW ENERGY cho rằng, xu hướng Gen Z lựa chọn làm việc linh hoạt là một thay đổi tất yếu của thị trường lao động.

Theo ông, với những ngành đặc thù như phụ tùng ô tô, nơi vừa cần sự ổn định trong sản xuất, vừa cần đổi mới công nghệ, doanh nghiệp buộc phải thích ứng bằng cách thay đổi mô hình nhân sự.

"Chúng tôi chuyển dần sang mô hình linh hoạt hơn. Bên cạnh đội ngũ cốt lõi làm việc lâu dài, công ty tăng cường tuyển dụng theo dự án ở các vị trí như thiết kế kỹ thuật, phân tích dữ liệu, chuyển đổi số…", ông Việt chia sẻ.

Không chỉ vậy, mô hình làm việc hybrid (kết hợp trực tiếp và từ xa) cũng được áp dụng để tạo điều kiện cho người trẻ tham gia các dự án ngắn hạn nhưng vẫn có cơ hội phát triển nghề nghiệp.

Đáng chú ý, cách đánh giá nhân sự cũng đang thay đổi. Thay vì dựa vào thời gian gắn bó, doanh nghiệp chuyển sang đánh giá theo hiệu quả công việc và giá trị đóng góp thực tế.

Tuy nhiên, việc hợp tác với lực lượng lao động tự do cũng đặt ra không ít thách thức. "Khó khăn lớn nhất là đảm bảo tính liên tục và đồng bộ trong vận hành, đặc biệt với ngành yêu cầu tiêu chuẩn chất lượng cao như ô tô", ông Việt nhận định.

Do đặc thù làm việc theo dự án, lao động tự do thường không gắn bó lâu dài, dẫn đến hạn chế trong việc hiểu sâu quy trình nội bộ. Điều này có thể ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm, cũng như tiềm ẩn rủi ro về bảo mật thông tin kỹ thuật.

Ngoài ra, việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp và tinh thần đội nhóm cũng trở nên khó khăn hơn khi lực lượng lao động không làm việc toàn thời gian.

Cân bằng giữa tự do và ổn định

Trước thực tế đó, theo ông Bùi Tuấn Việt, bài toán đặt ra không phải là chọn giữa "ổn định" hay "tự do" mà là tìm cách cân bằng giữa 2 yếu tố này.

Ông đề xuất mô hình "core team + flexible workforce", trong đó đội ngũ nòng cốt đảm bảo vận hành dài hạn, còn lực lượng lao động linh hoạt bổ sung chuyên môn theo từng dự án.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần áp dụng các hệ thống quản trị hiện đại như KPI hay OKR để đo lường hiệu quả công việc một cách minh bạch, bất kể nhân sự làm việc tại văn phòng hay từ xa. Quan trọng hơn, cần xây dựng cơ chế hợp tác rõ ràng về quyền lợi, trách nhiệm, bảo mật và tiêu chuẩn chất lượng. Khi người lao động hiểu rõ kỳ vọng và lộ trình phát triển, mức độ cam kết sẽ được nâng cao.

"Doanh nghiệp thành công không phải là nơi giữ nhân sự bằng thời gian, mà là nơi tạo ra môi trường để người tài dù làm việc dài hạn hay theo dự án đều có thể phát huy tối đa giá trị của mình", ông Việt nhấn mạnh.

Từ những quán cà phê nhỏ nơi các freelancer làm việc đến những con phố nơi các shipper tất bật mưu sinh, nền kinh tế Gig đang len lỏi vào từng ngóc ngách của đời sống lao động tại Thủ đô. Với không ít người lao động Gen Z, đó là cơ hội để tự do lựa chọn và khẳng định bản thân. Nhưng để sự tự do ấy không trở thành gánh nặng, cần thêm những "điểm tựa" từ chính bản thân người trẻ, từ doanh nghiệp và cả hệ thống chính sách.

Trường Lê