Người Xạ Phang ở Huổi Lèng

Phụ nữ Xạ Phang trong ngày hội xuân. Ảnh: Lê Anh Tuấn

Ngôi nhà nằm ngay đầu bản của gia đình chị Lò Sử Hóa những ngày này rộn ràng tiếng nói cười. Các mẹ, các chị tập trung làm giày thêu truyền thống để người thân trong gia đình đi vào dịp tết. Vải, mo tre, chỉ khâu, chỉ thêu, keo dán, giấy bản, sáp ong khô… là những nguyên liệu chính để làm giày đã được chuẩn bị đầy đủ.

Ở tuổi 48, chị Lò Sử Hóa đã có hơn 20 năm gắn bó với cây kim, sợi chỉ. Với chị Hóa, làm giày thêu không chỉ là công việc thường ngày mà còn là cách để gìn giữ nét văn hóa truyền thống.

Cầm đôi giày đang hoàn thiện, chị Hóa chia sẻ: Để hoàn thiện đôi giày thường phải mất gần một tháng. Không có bản vẽ sẵn, người thợ phải tự hình dung trong đầu, rồi dùng kéo cắt trực tiếp hoa văn trên giấy để tạo khuôn. Chúng tôi thường gọi là “cắt hoa”. Có nhiều người biết làm nhưng để “cắt hoa” cho đẹp thì không nhiều, ở bản chỉ chừng 6 người thành thạo kỹ thuật này.

Điểm độc đáo của đôi giày thêu nằm ở nguyên liệu và kỹ thuật chế tác hoàn toàn thủ công. Đế giày được làm từ mo tre già, phơi khô, ép phẳng rồi cắt theo hình dáng bàn chân. Các lớp vải được khâu, ép chặt bằng một loại keo đặc biệt nấu từ củ mù dỉ (còn gọi là củ ngứa rừng), giúp giày bền chắc mà vẫn mềm mại. Phần dây giày được se thủ công từ vỏ cây rừng có độ bền cao.

Phụ nữ bản Huổi Lèng làm giày thêu truyền thống.

Chính sự công phu và tỉ mỉ ấy khiến giày thêu của người Xạ Phang trở thành “tác phẩm nghệ thuật” độc đáo. Năm 2021, nghề làm giày thêu truyền thống của người Xạ Phang được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, góp phần làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa các dân tộc.

Không chỉ nổi tiếng với nghề thêu giày, người Xạ Phang ở Huổi Lèng còn gìn giữ được nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc trong trang phục, lễ nghi, ẩm thực và sinh hoạt cộng đồng.

Những ngày xuân, các bà, các mẹ bận rộn chuẩn bị nguyên liệu cho các món ăn đặc trưng như chè đậu đỏ, đậu nhồi thịt hay còn được gọi bằng cái tên thân thương là “chè tình yêu”, “đậu tình yêu”. Đặc biệt là bánh hoa gạo, món bánh truyền thống không thể thiếu trong mâm cúng tổ tiên hay tiếp đón mỗi khi có khách quý đến chơi.

Chỉ cho chúng tôi xem mẹt ngô, thóc đã được ủ nảy mầm từ trước, chị Ngải Phình Séng, người dân bản Huổi Lèng giới thiệu, đây là nguyên liệu để làm bánh hoa gạo hay gọi theo tiếng Xạ Phang là “mi hóa”, trong đó hóa nghĩa là hoa, mi có nghĩa là gạo.

Làm trang phục truyền thống.

Chị Séng cho hay: Ngô, thóc ủ nảy mầm rồi được chế biến thành mạch nha. Sau đó đem trộn mạch nha với bỏng gạo, vừng, lạc để làm thành bánh. Nghe thì đơn giản, nhưng các công đoạn chế biến lại rất cầu kỳ và mất thời gian. Như bỏng gạo phải được làm từ gạo nếp đồ thành xôi, đem phơi đến độ nhất định rồi mới rang lên cho nở thành bỏng. Mạch nha dùng để làm bánh cũng được nấu từ mầm thóc và mầm ngô nên cho vị ngọt thanh đặc trưng.

Người Xạ Phang ở Điện Biên nói chung và bản Huổi Lèng nói riêng vẫn còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa của dân tộc mình. Những ngày xuân, bản rộn ràng trong sắc áo mới, tiếng chúc tụng và các hoạt động du xuân, hội xuân. Gian thờ và nhà cửa được trang trí bằng câu đối, trong đó có nhiều câu đối cổ thường được sử dụng trong các dịp lễ quan trọng.

Sở hữu đa dạng văn hóa truyền thống, có lợi thế về điều kiện tự nhiên với khí hậu mát mẻ quanh năm, cảnh quan núi rừng hoang sơ, yên bình, Huổi Lèng có nhiều yếu tố thuận lợi để phát triển du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm. Khi đến Huổi Lèng, du khách có thể trải nghiệm nhiều hoạt động mang đậm bản sắc dân tộc như: Ngủ nhà sàn, thưởng thức ẩm thực truyền thống, tham gia xay ngô, xay lúa, học làm giày thêu, may trang phục truyền thống.

Giữa tiết xuân vùng cao, Huổi Lèng hiện lên bình dị mà cuốn hút. Nơi những đôi giày thêu vẫn được nâng niu qua từng thế hệ, nơi phong tục, ẩm thực và trang phục truyền thống vẫn hiện diện trong đời sống thường ngày.

Thu Hằng