Nguy cơ xung đột Mỹ - Iran leo thang từ thế bế tắc

Những giới hạn của sức mạnh quân sự

Ngày 24-10, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết sẽ sớm quyết định có tiếp tục hành động quân sự nhằm vào Iran hay không. Cùng ngày, Đại sứ Iran tại Pakistan tuyên bố Tehran sẵn sàng nối lại đàm phán và mở lại Eo biển Hormuz nếu Mỹ chấm dứt phong tỏa hải quân.

Theo phía Iran, Washington đã bác bỏ đề xuất này và tiếp tục duy trì phong tỏa các cảng của nước này. Những diễn biến trên cho thấy khả năng thương lượng vẫn tồn tại, nhưng các bên chưa tìm được tiếng nói chung về điều kiện chấm dứt xung đột.

Iran phát tín hiệu sẵn sàng nối lại đàm phán với Mỹ, trong khi nguy cơ bùng phát vòng giao tranh mới tại Trung Đông tiếp tục gia tăng. Ảnh: Reuters

Căng thẳng gia tăng sau khi giới tình báo Mỹ cảnh báo Iran đã đẩy mạnh các kế hoạch tấn công nhằm vào quan chức và công dân Mỹ tại Trung Đông cùng một số quốc gia khác.

Washington yêu cầu nhân viên ngoại giao không thiết yếu và gia đình rời Saudi Arabia, đồng thời chuẩn bị phương án tăng cường lực lượng hải quân trong khu vực. Tehran cũng cảnh báo sẽ mở rộng phạm vi đáp trả nếu Mỹ và Israel tiến hành thêm các cuộc tấn công.

Gần tám tháng sau khi chiến tranh bùng phát ngày 28-2, Mỹ và Israel vẫn chưa đạt được các mục tiêu chính trị như kỳ vọng.

Những cuộc tấn công khiến nhiều lãnh đạo cấp cao Iran thiệt mạng nhưng không làm chính quyền Tehran sụp đổ. Các nhân vật có lập trường cứng rắn hơn tiếp tục nắm quyền và dường như tin rằng Iran có thể chịu đựng một cuộc chiến kéo dài với Mỹ.

Kết quả này khác xa tính toán ban đầu của Israel rằng những đòn tấn công vào giới lãnh đạo có thể dẫn tới thay đổi chế độ tại Iran.

Thủ tướng Benjamin Netanyahu vẫn theo đuổi mục tiêu lật đổ chính quyền Tehran, trong khi Tổng thống Trump chưa công khai xác định đây là mục tiêu cuối cùng của Washington. Mỹ tiếp tục đặt ưu tiên ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, song những đợt tấn công trước chưa bảo đảm đạt được mục tiêu này.

Cuộc chiến cũng bộc lộ những giới hạn trong khả năng răn đe của Mỹ tại Trung Đông.

Tên lửa và máy bay không người lái Iran đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho các căn cứ quân sự Mỹ tại Bahrain và Qatar. Những cơ sở từng đóng vai trò quan trọng trong việc triển khai lực lượng, bảo vệ các đối tác khu vực lại trở thành mục tiêu bị tấn công.

Các quốc gia vùng Vịnh, dù đầu tư lớn vào trang thiết bị quân sự và hệ thống phòng thủ do Mỹ cung cấp, vẫn không tránh khỏi thiệt hại.

Những tổn thất này buộc Washington phải tính toán lại cách bố trí lực lượng, trong đó có khả năng dựa nhiều hơn vào các phương tiện tấn công từ xa và củng cố hệ thống phòng thủ tại các căn cứ tiền phương.

Tuy nhiên, điều chỉnh phương thức triển khai quân sự không thể giải quyết những bất đồng chính trị. Khả năng gây tổn thất lớn cho Iran chưa đồng nghĩa với việc Mỹ có thể buộc Tehran chấp nhận những điều kiện từng bị bác bỏ.

Kinh nghiệm từ các vòng giao tranh trước cho thấy sức ép quân sự đơn thuần khó khiến Iran nhượng bộ. Khả năng đạt được thỏa thuận còn phụ thuộc vào sức ép kinh tế và một lối thoát ngoại giao mà Tehran có thể chấp nhận.

Sau nhiều tháng chiến tranh, việc chưa xác định được một phương án rõ ràng để kết thúc xung đột đang trở thành trở ngại đối với những lựa chọn tiếp theo của Washington.

Sức ép bầu cử trước lựa chọn chiến tranh

Nguy cơ nối lại giao tranh xuất hiện ngay trước cuộc bầu cử tại Israel ngày 27-10 và bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ ngày 3-11. Cả hai sự kiện đều có thể tác động đến thời điểm và quy mô những quyết định quân sự mà Washington cùng Tel Aviv đang cân nhắc.

Đối với Thủ tướng Netanyahu, kết quả bầu cử có ý nghĩa quyết định đối với tương lai chính trị và khả năng tiếp tục theo đuổi mục tiêu thay đổi chế độ tại Iran.

Trong khi đó, Tổng thống Trump phải đối mặt với sức ép từ cuộc chiến không được đông đảo cử tri Mỹ ủng hộ. Giá nhiên liệu tăng cao tiếp tục gây bất lợi cho đảng Cộng hòa, khiến một chiến dịch quân sự mới có thể kéo theo những rủi ro chính trị và kinh tế.

Việc duy trì khả năng đáp trả quân sự, đồng thời để ngỏ đàm phán, cho phép Iran trì hoãn những nhượng bộ lớn trong lúc chính quyền Tổng thống Trump chịu sức ép trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Tehran có thể lựa chọn kéo dài thương lượng nếu cho rằng những biến động chính trị tại Mỹ sẽ giúp nước này có được vị thế thuận lợi hơn trên bàn đàm phán.

Tháng 6, Pakistan và Qatar đã làm trung gian cho một thỏa thuận tạm thời nhằm chấm dứt giao tranh, khôi phục hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz và mở đường đàm phán về chương trình hạt nhân Iran.

Tuy nhiên, thỏa thuận không được thực hiện đầy đủ do hai bên tiếp tục bất đồng về phong tỏa hải quân, điều kiện mở lại tuyến hàng hải và chương trình hạt nhân. Washington và Tehran đều muốn đối phương nhượng bộ trước, khiến những nỗ lực nối lại đàm phán chưa đạt được tiến triển đáng kể.

Trong khi ngoại giao đình trệ, nguy cơ xảy ra sự cố dẫn tới leo thang quân sự tiếp tục gia tăng. Những cảnh báo tình báo của Mỹ cho rằng một số âm mưu tấn công nhằm vào quan chức nước này đã tiến tới giai đoạn chuẩn bị thực hiện, nhưng phần lớn bằng chứng vẫn được giữ bí mật.

Mức độ nguy hiểm của các kế hoạch này còn phụ thuộc vào năng lực thực hiện của Iran, vốn không phải lúc nào cũng tương xứng với những tuyên bố cứng rắn. Nếu thông tin chưa đầy đủ hoặc đánh giá sai ý định đối phương trở thành cơ sở cho quyết định sử dụng vũ lực, hậu quả có thể vượt khỏi tính toán ban đầu.

Iran cũng tuyên bố sẽ không giới hạn phản ứng trong phạm vi chiến tranh thông thường nếu bị tấn công lần nữa. Những đe dọa nhằm vào hạ tầng năng lượng, thông tin liên lạc và nhân viên Mỹ cho thấy nguy cơ giao tranh lan rộng, kéo thêm các quốc gia vùng Vịnh vào xung đột và gây sức ép đối với thị trường năng lượng thế giới.