Nguyên nhân phổ biến gây đột quỵ và 'thời gian vàng' trong cấp cứu

Đột quỵ đang có xu hướng trẻ hóa đáng báo động, với tỷ lệ người trẻ và trung niên mắc bệnh gia tăng nhanh chóng. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ lối sống hiện đại như căng thẳng kéo dài, ít vận động, chế độ ăn uống thiếu lành mạnh, lạm dụng chất kích thích và các bệnh nền (cao huyết áp, đái tháo đường…) không được kiểm soát tốt.

Trong cấp cứu đột quỵ, "thời gian vàng" đóng vai trò quyết định đối với khả năng cứu sống người bệnh và hạn chế di chứng. Vậy thời gian vàng trong đột quỵ được hiểu như thế nào?

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây đột quỵ

Đột quỵ xảy ra khi cục máu đông hoặc mảng xơ vữa gây tắc nghẽn mạch máu não hoặc khi mạch máu não bị vỡ, khiến tế bào não chết đột ngột do thiếu oxy. Các yếu tố nguy cơ phổ biến bao gồm: tăng cholesterol máu, đái tháo đường, hút thuốc lá, tăng huyết áp, bệnh tim mạch, béo phì, tuổi cao… Ngoài ra, thành mạch bị bào mòn hoặc suy yếu cũng làm tăng nguy cơ đột quỵ.

Theo các nghiên cứu tại Việt Nam, số ca đột quỵ thường gia tăng vào thời điểm giao mùa, đặc biệt trong mùa lạnh, với tỷ lệ tăng khoảng 15 - 20%. Nguyên nhân chủ yếu là do sự chênh lệch nhiệt độ lớn giữa ngày và đêm khiến mạch máu co giãn đột ngột. Tình trạng này đặc biệt nguy hiểm đối với người có bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, cũng như những người có thói quen hút thuốc lá, uống rượu bia.

Trong mùa lạnh, các trường hợp đột quỵ xuất huyết não cũng phổ biến hơn và thường để lại di chứng, tàn phế nặng nề hơn so với đột quỵ nhồi máu não, gây gánh nặng lớn về kinh tế và xã hội.

Đột quỵ xảy ra khi cục máu đông hoặc mảng xơ vữa gây tắc nghẽn mạch máu não.

Triệu chứng của đột quỵ

Người bị đột quỵ thường có các dấu hiệu cảnh báo như: chóng mặt, hoa mắt, mất thăng bằng, đau đầu dữ dội, giảm hoặc mất thị lực, tê yếu chi, khó nói hoặc nói ngọng, mệt mỏi, lơ mơ… Tùy từng loại đột quỵ, các triệu chứng có thể khác nhau:

Đột quỵ thiếu máu cục bộ (tắc mạch, huyết khối): tê, yếu hoặc liệt một bên cơ thể; đau đầu dữ dội, đột ngột; khó nói, khó hiểu lời nói; mất thăng bằng; lú lẫn, giảm nhận thức…
Đột quỵ xuất huyết não: đau đầu dữ dội kèm buồn nôn và nôn nhiều; rối loạn ý thức, co giật; mất ý thức hoặc hôn mê.

"Thời gian vàng" trong đột quỵ và vai trò của can thiệp sớm

Ở mọi độ tuổi, đột quỵ đều là cuộc chạy đua với thời gian. Mỗi phút trôi qua, hàng triệu tế bào thần kinh có thể bị tổn thương không thể hồi phục. Theo các khuyến cáo quốc tế, thuốc tiêu sợi huyết có hiệu quả trong khoảng 3 - 4,5 giờ đầu; can thiệp lấy huyết khối cơ học thường được thực hiện trong vòng 6 giờ kể từ khi khởi phát. Tuy nhiên, người nhà không nên chờ đợi hay căn cứ cứng nhắc vào các "khung giờ vàng" để trì hoãn việc đưa bệnh nhân đến bệnh viện, bởi càng đến muộn, khả năng cứu sống và phục hồi càng giảm.

Đáng lưu ý đột quỵ ở trẻ em và người trẻ tuổi dễ bị bỏ sót do triệu chứng không điển hình và khó mô tả. Những dấu hiệu như đau đầu dữ dội, yếu tay chân, nhìn mờ, nói khó, co giật, đột ngột gục xuống… dù thoáng qua cũng cần được theo dõi sát. Nhiều trường hợp bị nhầm lẫn với mệt mỏi do học tập hoặc cảm cúm thông thường, dẫn đến bỏ lỡ thời gian vàng cấp cứu.

Theo các thống kê gần đây, tỷ lệ tử vong và tàn phế do đột quỵ tại Việt Nam xấp xỉ 20%, cao nhất trong số các nguyên nhân bệnh lý. Trên thế giới, đột quỵ thường là nguyên nhân tử vong đứng thứ ba sau bệnh tim mạch và ung thư, nhưng tại Việt Nam, đột quỵ lại đứng đầu cả về tỷ lệ tử vong và mức độ tàn phế.

Vì vậy, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để nâng cao cơ hội phục hồi.

Đột quỵ trẻ hóa - đừng chủ quan

Đột quỵ đang ngày càng trẻ hóa, trong khi người trẻ thường chủ quan, cho rằng mình ít có nguy cơ mắc bệnh nên không chú trọng việc tầm soát sức khỏe. Áp lực cuộc sống hiện đại, lạm dụng thiết bị điện tử, căng thẳng kéo dài, mất ngủ, chế độ ăn nhiều thức ăn nhanh, chất béo nguồn gốc động vật, thiếu thời gian nghỉ ngơi và sử dụng chất kích thích đều làm gia tăng nguy cơ đột quỵ.

Các chuyên gia khuyến cáo, mỗi người nên kiểm tra sức khỏe định kỳ ít nhất 6 tháng/lần, đặc biệt là các chỉ số huyết áp, đường huyết và mỡ máu. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn kịp thời.

BS Nguyễn Thị Thảo