Nhà, đất dôi dư: Từ tài sản bị 'bỏ quên' đến nguồn lực phát triển

Theo Bộ Tài chính, hiện còn hơn 11.000 cơ sở nhà, đất dôi dư đã được thu hồi hoặc chuyển giao về địa phương, cần tiếp tục xử lý triệt để hoặc đưa vào khai thác. Ảnh: chinhphu.vn

Mỗi cơ sở dôi dư là một bài toán riêng

Sắp xếp bộ máy và đơn vị hành chính làm thay đổi không chỉ con người, đầu mối quản lý mà cả hệ thống cơ sở vật chất hình thành qua nhiều năm. Khi chức năng, nhiệm vụ và địa giới thay đổi, không phải trụ sở, cơ sở sự nghiệp, nhà làm việc hay quỹ đất công nào cũng còn phù hợp với nhu cầu mới. Một phần tài sản được điều chuyển, một phần tiếp tục sử dụng, một phần được xem xét cho thuê, khai thác hoặc xử lý. Nhưng cũng có những cơ sở rơi vào trạng thái chưa sử dụng, chưa có phương án hoặc đang chờ thủ tục.

Theo Bộ Tài chính, hiện còn hơn 11.000 cơ sở nhà, đất dôi dư đã được thu hồi hoặc chuyển giao về địa phương, cần tiếp tục xử lý triệt để hoặc đưa vào khai thác. Đằng sau mỗi cơ sở là tài sản công được hình thành từ nguồn lực của Nhà nước, có giá trị về đất đai, công trình và cả chi phí duy trì, bảo quản. Vì vậy, một căn phòng trống, một trụ sở bỏ không hay một khu đất chưa khai thác không chỉ là chuyện của riêng nó. Đó là nguồn lực chưa được chuyển hóa thành giá trị.

Công điện 68 đặt yêu cầu này ở mức cao hơn: Người đứng đầu Bộ, ngành, địa phương phải trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo và chịu trách nhiệm về tiến độ, kết quả xử lý; khắc phục triệt để tình trạng nhà, đất bỏ hoang, sử dụng kém hiệu quả, sử dụng không đúng quy định.

Do đó, tình trạng “dôi dư” không thể kéo dài. Để lâu, tài sản càng xuống cấp, phát sinh chi phí quản lý, mất cơ hội khai thác và nảy sinh thêm rủi ro trong quản lý, sử dụng tài sản công.

Vì sao tài sản vẫn nằm chờ?

Nhìn bề ngoài, xử lý một cơ sở nhà, đất chỉ là chọn giữ lại, điều chuyển, cho thuê hay bán. Thực tế, mỗi tài sản gắn với một hồ sơ pháp lý, hiện trạng, quy hoạch, mục đích sử dụng đất và giá trị riêng. Có ít nhất 3 điểm nghẽn.

Thứ nhất, hồ sơ: Có cơ sở chưa hoàn thiện hồ sơ pháp lý về đất; có nơi thiếu hoặc thất lạc giấy tờ; có tài sản chưa xác định đủ ranh giới; có nơi còn bị lấn chiếm hoặc bố trí làm nhà ở. Công điện 68 nêu cách xử lý đáng chú ý: Khi tài sản chưa có giấy chứng nhận hoặc chưa đủ hồ sơ, việc bàn giao có thể ghi nhận cụ thể hiện trạng, ranh giới và hồ sơ tại thời điểm bàn giao, thay vì buộc đơn vị hoàn thiện mọi thứ trước. Điều đó cho thấy một điểm nghẽn là tâm lý muốn hoàn thiện tất cả trước khi sang bước sau, trong khi chính quá trình đó khiến tài sản tiếp tục nằm chờ.

Thứ hai, quy trình và phối hợp: Khi một cơ sở liên quan đến nhiều cơ quan, nhiều cấp, nhiều loại thủ tục mà không rõ đầu mối chịu trách nhiệm, hồ sơ rất dễ “chuyển vòng”. Nghị quyết số 31/2026/NQ-CP ngày 24/6/2026 của Chính phủ đặt ra các cơ chế đặc thù, áp dụng trong 5 năm, nhằm tăng phân cấp, phân quyền, cắt giảm thủ tục, tạo thuận lợi cho khai thác và xử lý linh hoạt một số trường hợp đặc biệt; Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh được quyết định việc quản lý, khai thác các cơ sở dôi dư trên địa bàn. Nhưng phân cấp chỉ hiệu quả khi đi cùng trách nhiệm giải trình. Quyền quyết định càng gần tài sản, câu hỏi càng phải rõ: Ai chịu trách nhiệm nếu tài sản tiếp tục bỏ trống, xuống cấp hoặc khai thác kém hiệu quả?

Thứ ba, tâm lý sợ trách nhiệm: Với tài sản có giá trị lớn, nằm ở vị trí thương mại, nhiều phương án khai thác, quyết định sai có thể gây hệ quả nặng. Nhưng vì sợ sai mà không quyết thì tài sản vẫn xuống cấp, còn chi phí cơ hội cứ tăng dần. Đây là nghịch lý cần nhìn nhận: Quản lý chặt tài sản công không có nghĩa là giữ tài sản trong trạng thái bất động; quản lý chặt phải đi cùng khả năng đưa tài sản vào sử dụng đúng mục đích, đúng pháp luật và tạo giá trị cao nhất cho Nhà nước. Vì vậy, Công điện 68 nhấn mạnh không được đặt thêm yêu cầu, điều kiện hay thủ tục xin ý kiến lòng vòng làm cản trở việc xử lý, khai thác.

Đừng chỉ “xử lý”, hãy tạo giá trị

Một cơ sở ra khỏi danh sách dôi dư chưa có nghĩa bài toán tài sản công đã được giải quyết. Đây là điểm cần thay đổi trong cách đánh giá kết quả.

Nếu một cơ sở được điều chuyển nhưng sau đó lại bỏ trống, hiệu quả xử lý đến đâu? Nếu một khu đất được đưa vào phương án khai thác nhưng doanh thu thấp, chi phí quản lý lớn, phương án ấy có tối ưu? Nếu tài sản được bán hoặc chuyển nhượng, giá trị thu về đã được cân nhắc đầy đủ so với giá trị kinh tế của tài sản và lợi ích công cộng chưa? Nói cách khác, “đã xử lý” là chỉ báo về tiến độ, “xử lý như thế nào và tạo ra giá trị gì” mới là chỉ báo về hiệu quả.

Nghị quyết số 31/2026/NQ-CP mở ra hướng tiếp cận không chỉ xử lý mà còn khai thác tài sản dôi dư. Theo Bộ Tài chính, cơ chế mới cho phép địa phương chủ động hơn trong quyết định quản lý, khai thác; đồng thời giao tổ chức quản lý, kinh doanh nhà và Ủy ban nhân dân cấp xã chủ động hơn trong việc xác định đơn giá cho thuê ở những trường hợp thuộc phạm vi nghị quyết.

Điều quan trọng là đặt mỗi tài sản vào một bài toán giá trị. Tài sản phù hợp để tiếp tục phục vụ cơ quan nhà nước thì bố trí hợp lý. Tài sản có thể phục vụ trường học, y tế, thiết chế văn hóa, an sinh xã hội thì ưu tiên xem xét theo nhu cầu thực tế. Tài sản có lợi thế thương mại thì nghiên cứu phương án khai thác, cho thuê đúng quy định. Tài sản không còn nhu cầu sử dụng và đủ điều kiện thì xử lý công khai, minh bạch, bảo đảm lợi ích của Nhà nước. Mục tiêu không phải là bán, cho thuê hay điều chuyển được bao nhiêu, mà là phương án nào tạo giá trị công cao nhất trong khuôn khổ pháp luật.

Muốn vậy, cần chuyển từ quản lý từng cơ sở riêng lẻ sang quản trị cả danh mục tài sản.

Mỗi cơ sở được phân loại theo vị trí, giá trị, hiện trạng, mục đích sử dụng, tiềm năng khai thác, chi phí duy trì và phương án xử lý. Trên cơ sở đó, xác định tài sản nào nên giữ, điều chuyển, khai thác, xử lý và tài sản nào cần ưu tiên ngay vì đang bỏ trống, xuống cấp hoặc rủi ro cao.

Nếu xử lý tốt, việc này không chỉ giảm số trụ sở bỏ trống mà còn mở thêm không gian cho dịch vụ công, tạo nguồn thu, giảm chi phí duy trì và nâng cao hiệu quả sử dụng tài sản công. Ngược lại, nếu mục tiêu chỉ là hoàn tất hồ sơ, tài sản có thể chỉ chuyển từ trạng thái “dôi dư” sang một trạng thái khác, trong khi giá trị kinh tế - xã hội vẫn chưa được phát huy.

Vì thế, năm 2026 không chỉ là hạn chót xử lý nhà, đất dôi dư, mà còn là “phép thử” năng lực quản trị tài sản công sau sắp xếp bộ máy, đòi hỏi Bộ, ngành, địa phương phải nhận diện đúng giá trị, tháo gỡ điểm nghẽn và lựa chọn phương án khai thác hiệu quả.

Xử lý tài sản dôi dư là bước đầu, khai thác hiệu quả mới là đích đến./.